Kosova shpesh përmendet si një nga vendet më të varfra në Evropë, por kjo nuk është një fjali që del thjesht nga statistikat. Në fakt, përgjatë viteve pas luftës janë përsëritur vendime dhe procese që kanë ndikuar drejtpërdrejt te zhvillimi ekonomik i vendit. Kur kalojnë 27 vite nga përfundimi i luftës, debati për “pse” bëhet gjithnjë më i fortë, sepse në vend që të ecet përpara, sipas mënyrës se si e përshkruan çështjen autori, Kosova është duke u futur në një spirale rënëse.
Një element që përmendet në këtë shkrim lidhet me vitet e 90-ta të shekullit XX. Gjatë asaj periudhe, thotë teksti, u morën shumë fabrika nga regjimi i Sllobodan Millosheviqit dhe ato u dërguan në Serbi. Sipas argumentit, bëhet fjalë sidomos për uzina të mëdha, të forta dhe ato që ishin ndër më të nevojshmet për prodhim dhe punësim. Ky proces, në narrativën e artikullit, shihet si një goditje e hershme që e ka dobësuar bazën industriale që më pas do të duhej të shërbente si themel për rimëkëmbje.
Pas çlirimit të Kosovës, kujtohet se shumë njerëz kanë besuar te një zhvillim i shpejtë. Në tekst thuhet se janë mbajtur mend bisedat e asaj kohe, ku thuhej se për dhjetë vite Kosova do ta arrinte për nga zhvillimi edhe Zvicrën. Sipas këtij këndvështrimi, një rrugë e tillë do të ishte e mundshme vetëm nëse në krye të shtetit do të vinin njerëz që ia donin të mirën vendit dhe popullit dhe nëse puna do të bëhej “me zemër” për të mirën e përgjithshme. Mirëpo, artikulli argumenton se realiteti i sotëm tregon të kundërtën.
Një pjesë tjetër e shkrimit ndalet te periudha pas luftës dhe privatizimi. Teksti thotë se, pa menduar për punëtorët, u morën edhe ato pak fabrika që kishin mbetur në Kosovë, “në emër të privatizimit”. Punëtorët u gënjyen, thuhet në artikull, se do t’u jepej 20% nga shitja e fabrikave. Por, sipas shkrimit, ai 20% nuk u realizua, ndërsa punëtorët mbetën në shtëpi. Përtej kësaj, fabrikat, sipas tekstit, u tjetërsuan: nga prodhimi u kthyen në depo tregtare, hotele, motele dhe restorante, pra u “marrin” pa ofruar, sipas autorit, asgjë në këmbim.
Privatizimi dhe tjetërsimi i fabrikave e dobësuan bazën ekonomike
Artikulli sjell edhe një kontrast të qartë mes asaj që thuhet se po bëhet dhe asaj që ka mbetur. Sot, thekson teksti, flitet për fabrika municioni dhe dronësh, por shton se Fabrika e Amortizerëve ka qenë në gjendje të prodhonte edhe takse, sikur t’i jepej leja. Në këtë kuadër ngrihet pyetja që përshkon gjithë argumentin: çfarë ka sot brenda asaj fabrike dhe sa fabrika të tjera janë përfunduar në mënyrë të ngjashme. Autori thotë se nuk i di të gjitha, por kujton rastet kur fabrikat shpallen për shitje dhe, sapo raportohet në televizion se janë shitur “kaq euro”, krijohet përshtypja se po “falen” objekte me vlerë. Sipas mënyrës se si e shtron çështjen, ato i ka marrë dikush “nga të fortit” dhe madje ata që vetë i kanë shitur.
Teksti përmend edhe një ideal të pretenduar për investime nga shtetet perëndimore. Në shkrim thuhet se është folur se vende të tilla kanë ardhur për të investuar fabrika të ndryshme në Kosovë, madje edhe për fabrika automjetesh, por ato nuk ishin mësuar, thuhet në tekst, të jepnin mito apo “haraç”. Ato, sipas argumentit, do të ktheheshin dhe do të shkonin në Maqedoni e Serbi, ku, sipas mënyrës së të treguarit, do t’u jepej edhe toka falas—me qëllim që investimi të realizohej atje. Në këtë mënyrë, artikulli e lidh mungesën e kushteve të favorshme për investime me faktin se punësimi i të rinjve do të ndodhte diku tjetër, ndërsa Kosova do të mbetej me “gishta në gojë”.
Nga ana tjetër, shkrimi zhvendos vëmendjen te prodhimi dhe tregtia. Autori thotë se, kur u pyet në një televizion, për pasulin se nga vinte, shitësi ka thënë se ishte nga Egjipti. Teksti e përdor këtë shembull për të ilustruar një problem më të madh: toka e vendit mbetet djerrë dhe importohen produkte ushqimore. Në të njëjtën linjë, thuhet se Kosova blen dhe ha pasul nga Egjipti, dhe ngrihet pyetja retorike se nga vijnë të tjerat kur nuk dihet origjina. Pastaj, artikulli i referohet prodhimeve bujqësore: edhe pse, sipas tekstit, “tepër mirë” është kur punohet në Kosovë, të gjitha prodhimet bujqësore vijnë nga jashtë, ndërkohë që toka vendase, sipas argumentit, i ka mbajtur gjithmonë qytetarët me prodhime të shëndetshme dhe fitimprurëse.
Në fund, shkrimi e përforcon tezën me ndryshimin e zakoneve të përditshme në fshat dhe qytet. Përmendet se dikur nga shtrati mbahej qytet dhe se sot jo; edhe fshatrat furnizohen nga qytetet përmes tregtisë. Thuhet se edhe në mes të malit, nëse shtëpia është aty, nuk ka pulë, nuk ka lopë dhe as bagëti. Në narrativë shfaqet edhe ideja se bari i livadheve nuk kositet dhe nuk ka kush ta hajë, ndërsa, sipas tekstit, nuk dëgjohet më era e bukës sapo të pjekur në fshat—sepse të gjithë e blejnë të gatuar. Autori mbyll me krahasime me rajonin dhe duke thënë se nuk çuditet me varfërinë e Kosovës, sepse po e krahason me Moldavinë, ndërsa çështja shtrihet edhe te Shqipëria, e cila, sipas shkrimit, pesë vite më herët e ka shpallur pavarësinë sesa Finlanda, për të nënvizuar diferenca në zhvillim.
Botuar fillimisht në Bota Sot