Thuajse një dekadë më parë, kur vrulli i ndërtimit dhe ecuria e kreditimit nuk po shoqëroheshin me lidhje të qarta mes ofertës, kërkesës dhe shifrave reale të tregut të pasurive të paluajtshme, nisën të dalin pretendime për një faktor që nuk përfshihej në statistika: ndikimin e parasë informale në ekonomi. Në atë periudhë, rrethet profesionale e trajtuan këtë si një shqetësim konkret, duke e lidhur me çmimet e strehimit që vijuan të rriteshin edhe kur arsyetimi ekonomik nuk dukej i mjaftueshëm.
Qeveria, në mënyrë zyrtare, nuk e pranoi këtë si fakt dhe e la të trajtuar si një hipotezë të pabazë. Por ndërkohë që hendeku mes të dhënave dhe realitetit të çmimeve zgjerohej vit pas viti, u forcua ideja se tregu i strehimit po ndikoheshte nga mekanizma që nuk shfaqen në raportet tradicionale. Në këtë kuadër, argumenti kryesor lidhej me pastrimin e parave në sektorin e ndërtimit, jo si një tezë e shkëputur, por si një skemë që mund të ushqente rritjen e çmimeve.
Një raport i vitit 2024, i zhvilluar nga Komisioni Ekonomik i Kombeve të Bashkuara për Europën, analizoi profilin e Vendeve mbi Zhvillimin Urban, Strehimin dhe Menaxhimin e Tokës. Dokumenti nxjerr në pah faktorë që ndikojnë në përballueshmërinë e strehimit në Tiranë dhe nënvizon se pastrimi i parave ka qenë një faktor kontribuues. Sipas raportit, “Pastrimi i parave ka qenë një tjetër faktor kontribuues për rritjen e çmimeve të strehimit në Tiranë si dhe në zonat bregdetare të Shqipërisë. I kombinuar me të ardhura të ulëta të disponueshme për familjet mesatare ka bërë që blerja e një banese të re në zona preferenciale të jetë e papërballueshme për shumicën”. Raporti shton më tej se kjo situatë ka çuar në nivele të larta mbipopullimi, sidomos te grupet me të ardhura të ulëta, dhe e rendit Tiranën mes shtatë qyteteve kryesore evropiane me nivelet më të larta të pamundësisë për papërballueshmërinë në strehim.
“Kapitali në hije” i mban çmimet lart në strehim
Përballë këtyre gjetjeve, konsulentja e pavarur Doris Andoni, eksperte për çështjet e strehimit, thekson se problemi i çmimeve dhe i qirave është më i gjerë se kaq dhe nuk shpjegohet vetëm me një formulë të thjeshtë kërkesë-ofertë. Megjithatë, ajo vë në dukje se roli i parasë informale në financimin e sektorit rezidencial është një hipotezë serioze që qarkullon prej kohësh në rrethet profesionale dhe akademike. Sipas saj, mungesa e të dhënave publike për ta konfirmuar plotësisht ose për ta hedhur poshtë nuk e zbeh shqetësimin, por e forcon.
Në këtë drejtim, vihet në pah se kur origjina e kapitalit mbetet e paqartë, tregu bëhet i vështirë për t’u “diagnostikuar” dhe aq më pak për t’u “reformuar” me masa të menjëhershme. Për më tepër, raportet e Agjencisë së Inteligjencës Financiare ndër vite kanë përfshirë pasuritë e paluajtshme në tipologjitë e rrezikut të pastrimit të parave. Vetëm në vitin 2024 përmenden tre raste të veçanta në këtë kontekst: “investime në pasuri të paluajtshme nga persona me veprimtari kriminale”, një tjetër që lidhet me “investime në pasuri të paluajtshme nga ish-funksionar i drejtësisë”, si dhe tipologjia e tretë “investim fshehje tjetërsim të pasurive nga një ish-funksionar i lartë”. Këto kategorizime tregojnë se pasuritë e paluajtshme shfaqen si element ku rreziku mund të materializohet.
Në një dokument të fundit për konsultim “Strategjia Kombëtare për Krimin e Organizuar 2026–2030”, qeveria pranon se “transaksionet e paligjshme financiare dhe krimet financiare që lidhen me to janë ndikuar nga përshpejtimi i teknologjisë dhe globalizimi”. Në pjesën e rreziqeve të identifikuara në Shqipëri për pastrimin e parave, dokumenti përmend “pastrimi i të ardhurave nga korrupsioni përmes përdorimit herë pas here të palëve të treta individë dhe persona juridik që shërbejnë për të kamufluar mekanizmin integrimi i mëvonshëm në instrumente financiare pasuri të paluajtshme brenda vendit apo biznese”. Pra, mekanizmi ku shfaqen palë të treta dhe integrimi në pasuri të paluajtshme del si një element që lidhet me mënyrat e veprimit.
Ndërkohë, në treg pretendohet se shumë apartamente në Tiranë po blihen nga persona që nuk kanë në plan të banojnë, por i përdorin si një mënyrë për të ruajtur vlerën e parave. Kjo praktikë përshkruhet si “parkim parash”, një koncept i njohur edhe në tregjet ndërkombëtare të pasurive të paluajtshme. Në shumë vende, investimi në apartamente konsiderohet metodë për të ruajtur kapitalin, sidomos gjatë periudhave pasigurie ekonomike ose në ekonomi me nivel të lartë informaliteti. Në këto raste, prona nuk blihet për t’u përdorur apo për të gjeneruar të ardhura nga qiraja, por thjesht si një aset ku kapitali “parkohet” dhe qëndron jashtë zhvlerësimit.
Ky fenomen është parë prej vitesh në qytete si Londra, Dubai apo Vancouver, ku prania e kapitalit spekulativ dhe e investitorëve jo-rezidentë ka ndikuar në rritjen e fortë të çmimeve dhe uljen e përballueshmërisë për banorët vendas. Një logjikë e ngjashme, sipas kësaj narrative, po shfaqet gradualisht edhe në Tiranë: disa apartamente të reja mbeten bosh për periudha të gjata, ndërsa çmimet vijojnë të rriten edhe pse të ardhurat në vend mbeten relativisht të ulëta. Në të njëjtën kohë, kur paraja informale hyn edhe në ndërtim, ndërtuesit e shihen si “parkues” dhe kanë më pak interes t’i shesin shpejt apartamentet, gjë që mendohet se mban presionin lart mbi çmimet.
Botuar fillimisht në Bota Sot