Ka figura politike që njihen për postet e ushtruara, për partitë që kanë drejtuar apo për betejat elektorale ku kanë dalë fitimtarë. Por ka edhe të tjerë që, përtej karrierës zyrtare, lënë gjurmë në mënyrën se si mendohet politika. Arbën Xhaferi bën pjesë qartë në këtë kategori: ai shihej si mendimtar politik, idetë e të cilit vazhdojnë të mund të testohen përmes realitetit shqiptar të sotëm.
Vitet që kanë kaluar që kur ai u nda nga jeta nuk e kanë zbehur rëndësinë e pyetjes “çfarë ka mbetur sot nga mendimi politik i Arbën Xhaferit?”. Përkundrazi, zhvillimet e viteve të fundit në hapësirën shqiptare e bëjnë këtë pyetje edhe më të domosdoshme. Xhaferi nuk ishte vetëm një politikan shqiptar nga Maqedonia; ai ishte një intelektual që e shihte politikën si përballje idesh, si proces historik dhe si përgjegjësi ndaj së ardhmes.
Në një kohë kur debati publik shpesh dominohet nga slogane, emocione dhe interes i ditës, qasja e Xhaferit synonte ta vendoste diskutimin në një plan më të gjerë. Ai i jepte peshë historisë, filozofisë dhe logjikës institucionale, jo vetëm reagimeve të menjëhershme. Një nga idetë e tij më të spikatura lidhej me besimin se çështjet kombëtare nuk mund të zgjidheshin vetëm me deklarata patriotike. Për të, zgjidhja kërkonte institucione, strategji politike dhe një vizion të qartë për shoqërinë.
Pikëpamja e Arbën Xhaferit e lidhte identitetin kombëtar me demokracinë, jo si dy rrugë të kundërta, por si elementë që duhet të ecin bashkë. Të drejtat kombëtare, sipas kësaj logjike, nuk mbroheshin me mjete deklarative, por përmes instrumenteve demokratike dhe mekanizmave institucionalë. Në këtë kuptim, ai kuptonte se shqiptarët në Maqedoni nuk mund ta reduktonin kërkesën e tyre në njohje simbolike të identitetit. Çështja ishte më e thellë dhe prekte barazinë politike, përfaqësimin institucional, përdorimin e gjuhës, arsimin, decentralizimin dhe pjesëmarrjen reale në vendimmarrje.
Politika kombëtare kërkon institucione, jo vetëm slogane
Në fund të viteve ’90 dhe në fillim të viteve 2000, politika shqiptare në Maqedoni kaloi në një periudhë të jashtëzakonshme tensioni. Konflikti i vitit 2001 dhe zhvillimet që çuan te Marrëveshja e Ohrit ndryshuan strukturën politike të vendit dhe mënyrën e marrëdhënieve mes shqiptarëve dhe maqedonasve. Në atë fazë, Arbën Xhaferi ishte një prej aktorëve kryesorë të politikës shqiptare. Megjithatë, trashëgimia e tij nuk duhet matur vetëm me marrëveshjet e kohës; duhet parë edhe si ai u përpoq ta orientonte çështjen shqiptare drejt një zgjidhjeje politike dhe institucionale.
Nga kjo perspektivë, Ohri nuk shihej thjesht si një dokument politik i mbyllur në vetvete, por si pjesë e një procesi më të gjerë. Ky proces lidhej me kalimin nga konflikti te kompromisi politik dhe nga kërkesat e komuniteteve te ndërtimi i mekanizmave institucionalë të bashkëjetesës. Një aspekt tjetër i mendimit të Xhaferit kishte të bënte me raportin mes çështjes kombëtare shqiptare dhe Evropës. Ai nuk e shihte Evropën thjesht si një destinacion gjeografik; për të, Evropa ishte mbi të gjitha një model institucional—demokraci, shtet ligjor, të drejta të njeriut dhe respekt për diversitetin.
Kjo pikëpamje mbetet aktuale edhe sot. Shqiptarët në Ballkan nuk mund ta ndërtojnë të ardhmen vetëm duke u mbështetur te kujtesa historike apo te retorika nacionaliste. Por, po ashtu, integrimi evropian nuk mund të jetë një proces ku identiteti kombëtar lihet mënjanë. Sfida, në thelb, është bashkimi i identitetit kombëtar me demokracinë, bashkimi i patriotizmit me Evropën, si dhe përafrimi i interesit mbarë-kombëtar me institucionet demokratike.
Pyetja “çfarë do të mendonte Arbën Xhaferi për politikën shqiptare të sotme?” është një nga më interesantet. Është e pamundur të flitet në emër të tij, por duke u nisur nga qëndrimet dhe disa nga shkrimet e tij, del një shqetësim i qartë: dobësimi i debatit intelektual në politikën shqiptare. Në këtë linjë, ai do ta ngrinte pyetjen “Ku janë idetë? Ku janë projektet? Ku është vizioni për dhjetë apo njëzet vitet e ardhshme?”. Arbën Xhaferi është i rëndësishëm jo vetëm për përgjigjet, por edhe për pyetjet që i lë të hapura.
Politika shqiptare sot ka shumë komunikim, por jo gjithmonë shumë mendim. Ka shumë deklarata, por jo domosdoshmërisht strategji. Ka shumë beteja për pushtet, por më pak debate për modelin e shoqërisë që synohet të ndërtohet. Kjo është edhe një prej mësimeve më të rëndësishme të Xhaferit: një kauzë kombëtare nuk mund të mbijetojë vetëm përmes emocioneve dhe sloganeve. Ajo ka nevojë për mendim, argument, institucione stabile demokratike dhe njerëz që të shohin përtej ciklit të ardhshëm elektoral. Trashëgimia që ai la kërkon të lexohet urgjentisht. Edhe pse Arbën Xhaferi nuk ishte një figurë pa kundërshti.
Botuar fillimisht në Bota Sot