Në leximin determinist të asaj që ndodhi, demonstratat e vitit 1981 shpesh përshkruhen si një rrugë e paracaktuar që e çoi Kosovën drejt çlirimit dhe pavarësisë. Por pyetja që hapet është nëse ky shpjegim i vetëm mjafton, apo nëse mund të bëhet një lexim më i thelluar, që të zbulohen rrethana, ide dhe vendime të cilat zakonisht zbehen në rrëfimet e përgjithshme.
Një pjesë e kësaj historie lidhet me një emër që pak kush e ka dëgjuar: Dobrivoje Bobi Radosavljeviq. Rrëfimi nis me një kujtesë personale se ky emër qarkullonte prej kohësh, ndoshta më shumë se 40 vjet më parë, dhe se më pas ishte shfaqur në disa media në Beograd, në tabloide apo gazeta të pozicionuara kundër shqiptarëve, ku Radosavljeviq paraqitej si “tradhtar”. Megjithatë, kur hapen arkivat e KQ të LK të Serbisë për historianët, del një pamje krejt tjetër.
Në arkivat e hapura, shkruhet se Bobi Radosavljeviq, pasi ra Aleksandër Rankoviqi, ishte kryetar i KQ të LK të Serbisë. Kjo ndodhi në një nga mbledhjet e udhëheqjes së komunistëve të Serbisë, në vitin 1967. Aty, ai kishte diskutuar në favor të krijimit të asaj që quhej “republika e shtatë” e Jugosllavisë, pra republika që do të ishte Kosova. Më tej, rrëfimi sjell një lidhje tjetër: sipas shpjegimit të historianit dr. Milivoj Beshlin në podcastin “PIKË”, udhëheqja reformiste e Serbisë, me Marko Nikeziqin dhe Latinka Peroviqin, kishte shkuar te Tito me idenë se, gjatë reformimit të përgjithshëm të Jugosllavisë, Kosova mund të fitonte status republikë brenda Federatës së re.
Kolona e argumentit vijon me atë që ndodhi në terren, ku idetë politike morën formë në diskutime të brendshme. Në aktivin politik të Gjakovës, dhe më pas në qytete të tjera të Kosovës, gjatë bisedimeve për ndryshime kushtetuese u shtrua edhe kërkesa që Kosova të avancohej në status republikë. Në krye të Komisionit ishte Fadil Hoxha, si kryetar i Kuvendit të Kosovës. Pra, nuk bëhej fjalë vetëm për ëndrra apo propozime të rastit, por për një debat që kishte hyrë në proceset politike të kohës.
Por, kur kthehemi në vitet e tetëdhjeta, ky mendim tingëllonte jashtë imagjinatës për shumëkënd. Pas demonstratave të vitit 1981, ideja për Kosovën si republikë e shtatë e Jugosllavisë u kthye në temë që u “kriminalizua” në narrativën zyrtare. Autoritetet e asaj kohe e trajtuan kërkesën si rrezik, duke e shoqëruar me masa represive. Mbi të gjithë ata që konsideroheshin organizatorë të demonstratave, përkrahës të tyre, apo edhe ata që ngrinin parullën “Kosova-Republikë”, u aplikuan dënime të ashpra, të quajtura “drakonike” me burg.
Ky represion, siç thuhet në rrëfim, nuk u kufizua vetëm në fazën e parë. Ai do të përshkallëzohej, duke u shtrirë më tej, deri në përndjekje dhe pasoja që e rënduan jashtëzakonisht pozitën e atyre që kishin lidhur kërkesat e tyre me konceptin e republikës. Në këtë pikë, historia fiton dimensionin e vet: një ide që dikur mund të ishte pjesë e diskutimeve reformiste dhe e debatit politik, pas vitit 1981 u kthye në arsye për ndëshkim të rëndë.
Pyetjet historike e vënë në provë mënyrën si e kuptojmë ’81-ën dhe rrugën drejt pavarësisë
Prandaj, “sakrilegji” i vërtetë, siç nënkuptohet nga vetë titulli i kolonës, nuk është të mohohet se demonstratat e vitit 1981 kishin peshë të madhe. Por është të mos kufizohet leximi vetëm te një vijë e vetme, ku gjithçka duket e pashmangshme dhe e paracaktuar. Kur shfaqen dokumente për diskutime të mëparshme—si ato të vitit 1967, kur u fol për republikën e shtatë të Jugosllavisë, apo kur kujtohet se reformatorët në Serbi patën ide për një status të tillë—atëherë del se realiteti ishte më kompleks.
Në këtë mënyrë, rrëfimi e zhvendos fokusin nga një “fat” i vetëm historik drejt një spektri idesh dhe vendimesh që kishin qarkulluar. Demonstratat e vitit 1981 dalin si pikë kthese, por jo domosdoshmërisht si përfundimi i vetëm i një historie të mbyllur. Ajo që ngrihet si çështje kyçe është mundësia që, duke i bërë pyetje më të thella asaj kohe, të kuptohet më mirë pse një kërkesë për republikë u trajtua në mënyrë kaq të ashpër dhe si u transformua debati politik në terren. Kështu, historia nuk mbetet vetëm me “çfarë ndodhi”, por hap rrugë edhe drejt “pse ndodhi” në mënyrë më të dokumentuar dhe më të plotë.
Botuar fillimisht në Koha.net