Pas sigurisë së tepruar shpesh fshihet diçka që nuk bie në sy menjëherë. Ajo del në pah vetëm kur nis një bisedë ku duhen argumente, dëgjim i vërtetë dhe gatishmëri për të pranuar se mund të gabosh. Shumë njerëz e shfaqin këtë mënyrë si në tema të thjeshta të përditshme, ashtu edhe në çështje më të ndërlikuara, nga mjekësia e deri te politika, nga edukimi i fëmijëve te ekonomia. Në sipërfaqe, ata pothuajse gjithmonë kanë përgjigje gati, radhazi dhe pa hezitim.
Në biseda të tilla, shpesh dëgjon të njëjtin model: rrallë thuhet “nuk e di”, dhe edhe më rrallë shfaqen pyetje që hapin hapësirë për verifikim. Siguria e fortë me të cilën flasin të tjerëve u krijon përshtypjen se bëhet fjalë për njohuri të thella. Por psikologët paralajmërojnë se vetëbesimi nuk është i barabartë me dijen. Në shumë raste, njerëzit i mbivlerësojnë atë që dinë dhe nuk e kuptojnë vetë sa kufij kanë njohuritë e tyre.
Një nga shpjegimet më të njohura për këtë sjellje lidhet me efektin Dunning-Kruger. Ky fenomen u përshkrua nga psikologët David Dunning dhe Justin Kruger dhe tregon se njerëzit me njohuri më të kufizuara në një fushë priren të mbivlerësojnë aftësitë e tyre. Arsyetimi nuk lidhet domosdoshmërisht me mungesë inteligjence, por me faktin se ata nuk kanë njohuri të mjaftueshme për t’i dalluar gabimet e veta. Kështu, kur dikush di pak për një temë, mund të jetë më i prirur të besojë se i di sa duhet, pa e kuptuar se çfarë pjesësh i mungojnë për ta kuptuar plotësisht.
Ndërkohë, një tjetër fenomen i përmendur në psikologji është iluzioni i thellësisë së shpjegimit. Ai ndodh kur njerëzit mendojnë se e kuptojnë mirë diçka vetëm sepse e përdorin çdo ditë ose u duket e njohur. Për shembull, shumë vetë besojnë se dinë si funksionon një biçikletë, një zinxhir apo ndonjë mekanizëm i thjeshtë shtëpiak. Por kur u kërkohet ta shpjegojnë hap pas hapi, shpesh zbulojnë boshllëqe në njohuri. Kjo i bën bisedat e përditshme të duken të qarta vetëm derisa të vijë momenti për të dhënë një shpjegim konkret, argumente apo burime.
Vetëbesimi i tepruar nuk tregon gjithmonë dijeni të vërtetë
Nevoja për të qenë gjithmonë në të drejtë mund të ketë edhe motivime të tjera. Psikologët theksojnë se jo të gjithë ata që sillen sikur dinë gjithçka janë domosdoshmërisht të bindur për epërsinë e tyre. Te disa persona, kjo sjellje mund të shërbejë si një mënyrë për të fshehur pasigurinë. Duke u shfaqur të sigurt, ata krijojnë ndjesinë e kontrollit dhe mbledhin përshtypjen se janë kompetentë. Për të tjerë, rëndësia më e madhe mund të jetë të duken autoritativë, më shumë sesa të mësojnë diçka të re.
Problemi lidhet me mënyrën si vepron personi që beson se e di përgjigjen. Ai zakonisht nuk ka nevojë të bëjë pyetje, dëgjon më pak dhe ndërpret më shumë. Gjithashtu, i ka më të vështirë të pranojë një mendim ndryshe. Në këtë situatë, biseda pushon së qeni kërkim informacioni dhe kthehet në garë bindjeje. Në të kundërt, njerëzit që kanë njohuri më reale shpesh flasin me më shumë kujdes. Ky kujdes nuk vjen domosdoshmërisht nga pasiguria, por nga fakti se e kuptojnë më mirë sa komplekse është çdo fushë. Sa më shumë mëson dikush, aq më i vetëdijshëm bëhet për gjërat që ende nuk i di.
Prandaj ekspertët rekomandojnë të shihen shenjat e njohurisë së vërtetë. Ata shpesh përdorin shprehje si “sipas provave të deritanishme”, “ka gjasa”, “duhen më shumë hulumtime” ose thjesht thonë “nuk e di”. Në shkencë, pranimi i kufijve të dijes nuk konsiderohet dobësi, por shenjë e pjekurisë intelektuale. Në mënyrën si personi e shpjegon një temë mund të dallohet edhe dallimi mes dijes reale dhe vetëbesimit të tepruar: ai që vërtet di zakonisht e shpjegon me fjalë të thjeshta, pranon kur s’është i sigurt, jep prova ose burime, dëgjon bashkëbiseduesin dhe është i gatshëm ta ndryshojë mendimin kur shfaqen fakte të reja. Ndërsa ai që vetëm kërkon të duket se e di, flet me siguri të madhe, nuk pranon dyshim, nuk dëgjon kundërshtime dhe e sheh debatin si diçka që duhet ta fitojë.
Këto fenomene nuk vlejnë vetëm për “të tjerët”. Çdokush prej nesh mund të mbivlerësojë dijen e vet në një fushë që e njeh vetëm pjesërisht. Pikërisht për këtë, një nga sinjalet më të rëndësishme të pjekurisë është gatishmëria për të thënë: “Ndoshta gaboj. Le ta verifikoj.” Rruga drejt dijes nuk niset nga bindja se di gjithçka, por nga pranimi se gjithmonë mund të mësohet diçka e re.
Botuar fillimisht në Telegrafi