A ju ka ndodhur të shtypni përsëri butonin e ashensorit, edhe kur ai tashmë është i ndezur? Ose të veproni njësoj me butonin për mbylljen e dyerve, pa pritur të ndryshojë ndonjë gjë? Ky veprim duket si thjesht padurim, por psikologët thonë se shpesh fshihet diçka më shumë: nevoja për të ndier se kemi kontroll mbi situatën, edhe kur, në realitet, veprimi ynë nuk e ndryshon menjëherë atë që po ndodh.
Edhe pse shumë njerëz e bëjnë këtë automatikisht, pa dyshim që është një sjellje e njohur. Mund të ndodhë jashtë ashensorit, kur presim të vijë, ose brenda tij, kur jemi duke pritur që dyert të mbyllen apo që të fillojë udhëtimi. Në pamje të parë, mund të duket sikur dikush nuk e duron vonesën as edhe për disa sekonda. Por studiuesit e kanë vënë re se kjo nuk është vetëm çështje temperamenti apo shpejtësie.
Iluzioni i kontrollit: pse disa shtypje na bëjnë të ndihemi më mirë
Kjo dukuri ka një emër dhe është studiuar prej dekadash. Psikologia Ellen Langer e përshkroi në vitin 1975 fenomenin e njohur si “iluzioni i kontrollit”. Bëhet fjalë për prirjen e njerëzve për të besuar se mund të ndikojnë në ngjarje që, në të vërtetë, nuk varen nga ata. Langeri e ilustroi këtë edhe me një eksperiment: pjesëmarrësit blinin bileta lotarie. Ata që e zgjidhnin vetë biletën e tyre e konsideronin atë më të vlefshme, edhe pse të gjithë kishin të njëjtat gjasa për të fituar. Pra, vetëm fakti që kryenin një veprim i bënte ata të ndiheshin sikur po kontrollonin rezultatin.
E njëjta logjikë shpjegon edhe pse shtypja e përsëritur e butonit të ashensorit mund të na japë një ndjesi qetësie. Kur marrim një veprim, sado të vogël që të jetë, truri e lexon si një “ndërhyrje” te situata. Kjo krijon më shumë siguri dhe e ul ndjenjën e pafuqisë, duke e bërë pritjen të duket më e menaxhueshme. Në këtë kuptim, butoni i ndezur nuk e anulon nevojën tonë për të bërë diçka—thjesht na çon drejt një veprimi të dytë, të tretë, madje edhe më shumë, me shpresë (zakonisht pa e vënë re) se do të ndodhë diçka më shpejt.
Por ka edhe një aspekt praktik: në disa ndërtesa, butoni i mbylljes së dyerve mund të mos jetë aktiv për përdoruesit. Arsyeja lidhet me rregullat e sigurisë dhe të qasshmërisë. Në mënyrë që dyert të qëndrojnë të hapura për një kohë të caktuar dhe personat me aftësi të kufizuara, si dhe ata që përdorin paterica, të mund të hyjnë në mënyrë të sigurt, sistemi mund të mos e lejojë funksionimin e menjëhershëm të komandës. Rrjedhimisht, edhe kur përdoruesi shtyp butonin, efekti mund të jetë i kufizuar ose jo i menjëhershëm. Për këtë arsye, ngjashëm mund të ndodhë edhe me disa butona në vendkalimet për këmbësorë, ose me termostatet në ndërtesat e punës.
Një pyetje tjetër që lind është pse pritja duket sikur po zgjat më pak. David Maister, ekspert për menaxhimin e pritjes, ka treguar se koha e mbushur me një veprim perceptohet si më e shkurtër sesa koha gjatë së cilës thjesht presim. Ai e ilustroi me një shembull nga një hotel që kishte ankesa për ashensorët e ngadalshëm. Hoteli nuk i zëvendësoi ashensorët, por vendosi pasqyra në holl. Pas kësaj, njerëzit nisën të merreshin me pamjen e tyre në vend që të numëronin sekondat dhe ankesat pothuajse u zhdukën. Një efekt i ngjashëm është vënë re edhe në një ambulancë: prania e një infermiereje që i pranonte menjëherë pacientët nuk e shkurtoi kohën që i duhej mjekut, por pacientët kishin përshtypjen se po prisnin më pak, sepse procesi dukej se po fillonte.
E njëjta sjellje shfaqet kur shtypim disa herë butonin e telekomandës, ose kur kontrollojmë vazhdimisht ku ndodhet porosia që presim, apo rifreskojmë pa pushim një faqe interneti. Edhe pse e dimë se këto veprime zakonisht nuk e përshpejtojnë ngjarjen, ato na japin ndjesinë se po bëjmë diçka. Në fund të fundit, mesazhi kryesor është se ky “ritual” i vogël shpesh shërben për të ulur ankthin e pritjes. Ellen Langer thekson se zakonisht nuk ka arsye për shqetësim: veprime të tilla të vogla nuk i bëjnë dëm askujt dhe mund ta bëjnë pritjen më të durueshme, duke e ndryshuar mënyrën si e përjetojmë. Dyert e ashensorit do të hapen ose do të mbyllen atëherë kur të vijë momenti—dallimi është se disa shtypje të butonit na bëjnë t’i ndjejmë ato pak sekonda si më të lehta.
Botuar fillimisht në Telegrafi