Në një tekst që e lidh në mënyrë të ngushtë të drejtën me rrjedhën e ngjarjeve, shkrimtari Ismail Kadare trajton një ide qendrore: e drejta nuk qëndron kurrë e palëkundur si pronë e dikujt, por ndryshon kah në momentin kur palët përballen me vendime dhe veprime konkrete. Në këtë këndvështrim, ajo që nisi si një protestë e drejtë mund të shndërrohet në diçka krejt tjetër, kur fuqia e së vërtetës ose e argumentit zbehet dhe hapësira për dhunë merr përparësi.
Fakti që Kadareja e vendos këtë diskutim në një kontekst letrar, e bën edhe më të qartë mesazhin: kur drejtësia kuptohet si diçka që “ndërron kah”, ajo nuk mund të mbahet me forcë në të dy anët njëkohësisht. Në librin “Eskili, ky humbës i madh”, Kadareja ndalet te roli i së drejtës dhe te mënyra si ajo ndikon tek palët gjatë përballjes. Thelbi i idesë së tij është i drejtpërdrejtë dhe nuk lë hapësirë për ekuivok: në një përplasjesh të tillë, e drejta nuk mund të jetë njëherësh në favor të të dyja palëve.
Në qendër të këtij trajtimi është një fjali e cila shërben si aksiomë për gjithë arsyetimin: “E drejta nuk mund të jetë kurrë në të dy anët njëkohësisht, ajo i takon vetëm njërës prej palëve”. Kjo ide, e shprehur nga Kadareja, shpjegon se pse një veprim që pretendohet si i drejtë nuk mund të ruajë të njëjtin karakter kur kalon në terren të gabuar. Sipas kësaj logjike, kur protestat ose pretendimet për drejtësi devijojnë drejt dhunës, atëherë ndryshon edhe kuptimi i tyre.
Në librin “Eskili, ky humbës i madh”, Kadareja e trajton këtë temë duke krijuar një urë mes të menduarit juridik e moral dhe veprimit praktik. Për të, e drejta nuk është një “garanci e përhershme” që i përket dikujt përgjithmonë. Ajo nuk mbron automatikisht asnjë palë, por shoqëron vetëm atë anë që qëndron te thelbi i argumentit. Pikërisht për këtë arsye, kur një ngjarje niset si protestë e drejtë, mbetet ende një test: nëse palët do të qëndrojnë te thelbi, apo do ta kthejnë në diçka të padrejtë, e cila nuk e përballon dot këtë sfidë.
Kur e drejta devijon, shfaqet dhuna e padrejtë
Rruga nga një “protestë e drejtë” te “dhuna e padrejtë” nuk është thjesht një ndryshim retorik. Është një zhvendosje e qartë në mënyrën si palët zgjedhin të veprojnë. Kadareja e bën të kuptueshme se drejtësia nuk mund të jetë një maskë që shërben për të mbuluar veprime të kundërta me të. Në momentin kur veprimet e një pale kalojnë vijat e arsyes dhe futen në dhunë, atëherë edhe e drejta që pretendohej të mbështeste protestën humb bazën e saj.
Ky koncept shfaqet si një paralajmërim: e drejta, kur nuk trajtohet si e vërtetë e verifikueshme, por si një flamur i përkohshëm, rrezikon të bjerë në kontradiktë. Kadareja thekson idenë se drejtësia nuk i përket askujt përgjithmonë. Ajo i takon vetëm njërës palë, dhe kjo do të thotë se në përballje, fituesi moral përcaktohet nga mënyra si veprohet, jo vetëm nga mënyra si flet. Kjo është arsyeja pse një situatë mund të transformohet nga qetësia e protestës në spirale ku dominon dhuna.
Kështu, teksti i paraqitur përmes reflektimeve të Kadarese, lidhet drejtpërdrejt me titullin “From a just protest to unjust violence”, duke e kthyer në një rrëfim të logjikës së brendshme: nis nga ideja e një proteste me pretendim drejtësie, pastaj ballafaqohet me realitetin e veprimeve dhe përfundon te dhuna e padrejtë. E drejta që ndryshon kah, sipas Kadarese, nuk është një koncept teorik i largët; është një udhëzim për të kuptuar se kur palët kalojnë nga argumenti te dhunimi, mesazhi moral prishet. Dhe në atë moment, drejtësia nuk mund të qëndrojë më në të dy anët njëkohësisht.
Botuar fillimisht në Albeu