Kur romakët ndërtuan rrugën Egnatia, ata u përpoqën të bënin sa më shumë praktikisht të mundur: ndoqën rrjedhën e lumit aty ku ishte e mundur dhe nuk u vunë të provonin ta përshtatnin Shkumbinin me projektin e tyre. Me fjalë të tjera, inxhinieria e asaj kohe u mbështet te realiteti i terrenit dhe te forcat natyrore që nuk ndryshohen lehtë.
Sot, situata duket se është e kundërt. Në vend që infrastruktura të përshtatet me kushtet e natyrës, po tentohen zgjidhje që i presin këto kushte, duke e vënë sistemin natyror përballë projektit. Ndërsa romakët e lexonin peizazhin dhe e ndiqnin atë, qasja e sotme duket se po shkon drejt përpjekjes për ta riorganizuar rrjedhën, logjikën dhe funksionimin e një segmenti të territorit, në vend që të merret parasysh ashtu siç është.
Një shembull tjetër i rëndësishëm lidhet me mënyrën si vendosej për porte dhe vendbanime. Porti historik i vendit grek nuk u zgjodh rastësisht; as grekët dhe as romakët nuk e konsideruan vetëm si një pikë gjeografike që “duhej” të ishte aty. Ata e gjetën Durrësin, atëherë Epidamni-Dyrrahu, si një zgjidhje që kishte kuptim për kohën: lidhej me mundësitë reale të lëvizjes, tregtisë dhe komunikimit detar.
Fakti që Epidamni-Dyrrahu u trajtua si zgjedhje strategjike tregon diçka thelbësore: vendimet e mëdha të së kaluarës kishin parasysh gjeografinë, rrjedhat natyrore dhe funksionet që një territor mund të kryente. Kur një qytet dhe një port vendosen me logjikë praktike, infrastruktura bëhet pjesë e peizazhit, jo diçka që e kundërshton atë. Dhe kjo nuk ishte thjesht intuitë—ishte rezultat i përvojës së mbledhur ndër shekuj.
Rrugët dhe portet mësohen nga natyra, jo e kundërta
Teza që shoqëron këto dy shembuj është e thjeshtë: mësimet historike janë aty, por duket se sot po ecet në drejtim tjetër. Kur romakët ndiqnin rrjedhën e lumit gjatë ndërtimit të rrugës Egnatia, ata po pranonin se disa barriera nuk luftohen me forcë; ato menaxhohen me zgjuarsi, duke i marrë si pjesë të zgjidhjes. Ndërtimi, në këtë kuptim, bëhet në raport me terrenin, jo kundër tij.
Po kështu, zgjedhja e Durrësit si port historik nga grekët dhe romakët nuk tregon thjesht “interes” për një vend, por një kuptim të qartë të asaj që funksionon. Në një kohë kur nuk kishte teknologjitë moderne, vendimet duhej të mbështeteshin te ajo çfarë terreni dhe pozicioni gjeografik mund të ofronin realisht. Kjo është arsyeja pse Epidamni-Dyrrahu nuk u vendos rastësisht: emërtimi dhe vendndodhja e tij lidhen me logjikën e komunikimit dhe të lëvizjes.
Ndërsa sot përmendet se po bëhet e kundërta—pra po tentohen skema që nuk e ndjekin Shkumbinin me logjikën që kishte Egnatia—theksi bie te diferenca mes dy qasjeve. Njëra është ajo e përshtatjes me realitetin gjeografik, tjetra është përpjekja për ta kthyer natyrën në shërbim të planit. Nëse historia e këtyre shekujve na jep diçka, është pikërisht kjo: projektet që respektojnë rrjedhat natyrore dhe kufizimet reale kanë më shumë gjasa të qëndrojnë në kohë, sepse nuk krijojnë konflikt të panevojshëm me terrenin.
Dy mijë vjet mësime, nga rruga Egnatia te zgjedhja e portit në Epidamni-Dyrrahu, mbeten një kujtesë se planifikimi i mirë nis nga të kuptuarit e vendit ku ndërton. Kjo është arsyeja pse krahasimi i sotëm thekson se ende nuk është mësuar plotësisht: kur natyra merret si pjesë e zgjidhjes, rezultatet janë më të qëndrueshme. Kurse kur projekti përpiqet të rregullojë ose të imponojë një logjikë të ndryshme nga ajo e terrenit, rrezikohet të krijohet një hendek mes planit dhe realitetit.
Botuar fillimisht në Albeu