“Çka po zgjedhim të studiojmë” nuk është vetëm një pyetje që i takon një të riu në prag të maturës. Përmes kujtimeve familjare, kjo ide kthehet në një rrëfim për katër breza të shoqërisë kosovare: tri të parat si leksion për të katërtin, brezin që sot po zgjedh të ardhmen e tij. Rrugët e mendimit të së kaluarës, mënyra si prindërit dhe gjyshërit e shikonin punën, prestigjin dhe sigurinë, shërbejnë si pasqyrë për vendimet e reja që po merren.
Nëna e autorit kishte vendosur herët: “Unë do të bëhesha mjek.” Ajo përshkruhet si grua e prerë dhe ëndërrimtare. Për të, mjeku nuk ishte thjesht një profesion, por një figurë me autoritet dhe prestigj. Në logjikën e saj, të bëheshe mjek do të thoshte të kish autoritet shoqëror, të kish një emër të respektuar dhe të ndërtohej një jetë e denjë. Në atë kohë, ëndrrat kishin formë konkrete, të lidhura me statusin dhe me rolin që një person zë në komunitet.
Ndërkohë, babai kishte një qasje krejt tjetër. Ai ishte i ftohtë dhe pragmatik, duke e peshuar gjithçka me llogari praktike. “Mjekët nuk mbesin pa para”, thuhej si parashikim i sigurt, jo si shpresë e paqartë. Për të, zgjedhja e profesionit duhej të garantonte jetesën, stabilitetin financiar dhe një ardhmëri që nuk lë vend për rrezik. Në këtë mënyrë, prindërit e shihnin vendimin për studime si diçka që e mban familjen, jo vetëm si dëshirë individuale.
Si breza e ndërtojnë të ardhmen me zgjedhje profesionale
Kur vjen fjala te shkrimtarët, dallimi mes dy botëkuptimeve bëhet edhe më i qartë. Nëna e shihte shkrimin si proces ëndërrimtar: “Shkrimtarët janë ëndërrimtarë.” Por babai e kundërshtonte me një ton ceremonial dhe të prerë: “Shkrimtarët nuk bëjnë para.” Brenda kësaj ndarjeje, përfshihej një filozofi e tërë për mënyrën si duhet të mendosh për jetën. Njëra anë e theksonte pasionin dhe ëndrrën, ndërsa tjetra theksonte garantimin ekonomik. Këto bindje nuk ishin thjesht debate të brendshme; ato përbënin një sistem të tërë orientimi.
Sipas rrëfimit, nëna dhe babai kishin të përbashkët jo vetëm idenë, por edhe mënyrën si e shikonin “sigurinë” e vendimit. Ata “gjithnjë e dinin” ku po shkon jeta e fëmijës së tyre. Flisnin me bindje dhe me ndjenjën e një parashikimi të pagabueshëm. Madje, kjo bindje shoqërohej me nijetin e mirë: prindërit nuk e shihnin zgjedhjen si interes të ngushtë, por si përpjekje për të udhëhequr të ardhmen. Në brezin e tyre, të “vendosurit” për fëmijën nuk dukej si ndërhyrje, por si detyrë dhe përgjegjësi.
Në rrëfim theksohet edhe një faktor tjetër: këta prindër ishin më të shkolluar se ata që i kishin para, por kishin pasur rrugë të vështira në fëmijëri. Ata ishin përshtatur me sistemin e kohës dhe kishin arritur t’i ndërtonin disa baza materiale që për ta ishin të rëndësishme: banesë, makinë, televizor me ngjyra, pushime verore dhe udhëtime. Kjo do të thotë se ata nuk e kishin vetëm “mendimin”, por edhe përvojën. Përmes asaj që kishin arritur, ata kishin ndërtuar bindjen se dinin si të zgjidhnin rrugë të qëndrueshme.
Edhe më tej, prindërit e tyre konsultoheshin me ta për çështje administrate, për banka dhe për zgjedhje konkrete si mobiliet. Ky detaj e tregon sa të ndërtuar ishin këto marrëdhënie familjare dhe sa të besueshme dukeshin zgjidhjet që dilnin prej tyre. “Ata dinin. Ata vendosnin edhe për prindërit.” Dhe për rrjedhojë, sipas asaj që përshkruhet, duhej të vendosnin edhe për fëmijën: në këtë rast, për autorin dhe për zgjedhjen e tij akademike. Në logjikën e kësaj familjeje, vendimet për studime lidhen drejtpërdrejt me nderin e familjes dhe me përgjegjësinë e brezit që mban peshën e të tjerëve.
Rrëfimi vijon me idenë se njeriu nuk duhet t’i shohë zgjedhjet për studime si “punë qejfi”. Për ata, “është punë ardhmërie”. Fundja, çfarë do të thonë shoqet, thuhet si një presion shoqëror që ndikon në mendësinë e kohës. Qejfi paraqitet si punë egoizmi: njeriu duhet të mendojë edhe për familjen, jo vetëm për kënaqësitë e veta. Ndërkaq, autorit i vjen edhe një ndërrim epoke në brendinë e tij. Ai pohon se po vinte nga një kohë tjetër: jo domosdoshmërisht nga një epokë e nderit, por nga një epokë e dinjitetit. E ardhmja, në këtë mënyrë të të menduarit, nuk shihet vetëm si përcaktim i të tjerëve, por si zgjedhje personale që bashkon prirjet e talentet me dëshirat dhe kënaqësitë. Në qendër të këtij rrëfimi mbetet fakti që brezi i ri është duke u përpjekur të gjejë një ekuilibër mes asaj që është mësuar dhe asaj që do të ndërtojë vetë.
Botuar fillimisht në Koha.net