Sot mbushen 53 vite nga dita kur u zhvillua Revolta e famshme antikomuniste e Spaçit, më 21 maj 1973. Në atë kohë, të burgosurit politikë, të dërmuar nga punët e rënda, të përballur me kushte të këqija, me ushqim të mangët dhe me dhunë fizike e psikologjike, u ngritën në një revoltë të paparë masive.
Ngjarja u shënua thellë në memorien kolektive, jo vetëm për përmasat e saj, por edhe sepse tronditi pushtetin e asaj kohe, të quajtur si terrorist dhe stalinist në Europën e pas Luftës së Dytë Botërore. Të burgosurit politikë nuk pranonin që Flamuri Kombëtar kuq e zi, Flamuri i Skënderbeut, si dhe simbolikat e Ismail Qemalit e Isa Boletinit të njolloseshin me yllin e bolshevizmit.
Në revoltën e Spaçit, me përmasa që janë cilësuar si botërore në përshkrimet e kohës, u hodh për herë të parë simboli i demokracisë dhe i lirisë me sloganin “E duam Shqipërinë si e gjithë Europa”. Sipas rrëfimit të ruajtur në përmbajtjen që përcillet, këta shqiptarë të lirisë ngritën flamurin kombëtar pa yllin komunist. Për tre ditë, flamuri kombëtar u valvit në Spaç të Mirditës, falë qëndresës mbinjerëzore të të burgosurve politikë përballë plumbave dhe forcave të shumta ushtarake.
Revolta përmendet edhe për kontrastin e ashpër mes mjeteve të palëve. Ndërkohë që të burgosurit politikë përballeshin me një sistem të armatosur, për tre ditë vullneti dhe qëndresa triumfuan mbi armët dhe plumbat e diktaturës komuniste. Në përshkrim jepet edhe detaji i asaj që u quajt “armë” e të dënuarve: “Qëndresën” për plumba dhe “Vullnetin”, ndërsa xhelatët kishin armë, plumba e mjete luftarake, me forca të armatosura deri në dhëmbë.
“E duam Shqipërinë si e gjithë Europa” u ngrit në Spaç më 21 maj 1973
Pas tre ditësh lirie të fituar brenda revoltës, ngjarja u shtyp me dhunë e gjak nga trupat ushtarake të një shteti diktatorial. Nxitësit, organizatorët dhe pjesëmarrësit kryesorë u ndëshkuan me tortura çnjerëzore, me rritje dhe ridënime në birucat e Degës së Mbrendshme Rreshen dhe në kampin çfarosës. Në këtë kuadër përmenden katër figura që, sipas të dhënave të përcjella, u dënuan me pushkatim: Hajri Pashai, Dervish Bejko, Pal Zefi dhe Skënder Daja, duke i quajtur ata “heronj” të revoltës.
Në përshkrim thuhet se sot këta heronj përmenden me krenari, pikërisht sepse mbronin flamurin kombëtar dhe përballuan vuajtjet e torturat staliniste. Po ashtu, në tekst përmendet se poeti i madh “Haveli shqiptar”, pjesëmarrës në atë revoltë, Havzi Nela, do të krijonte poemën dhe do ta memorizonte në vargje këtë ngjarje heroike, me shprehjen “E duam Shqipërinë si Europa”, e cila, sipas rrëfimit, u përsërit edhe në vitin 90 nga studentat e dhjetorit.
Ndërkohë, teksti vijon me një vijimësi kronologjike: studentat e dhjetorit, për katër ditë rrjesht në qytetin e studentëve, përsëritën kërkesën për të ardhmen që lidhte lirinë me Europën, por më pas situata u mor në dorë nga politikanët e ideologjizuar të komunizmit. Pretendohet se, formalisht, u krijuan parti politike duke pretenduar se po ndërtohej demokraci, se ishin antikomunistë, ndërkohë që në përshkrim thuhet se shanin çdo orë diktatorin, ndërsa diktaturën e mbronin dhe se, pas tre dekadash, nuk u dënua me ligj.
Në të njëjtën linjë përmenden edhe debate e pretendime mbi trajtimin e së shkuarës, për përkujtimet dhe nderimet publike në Shqipëri. Teksti përmend se flitet për të kaluarën diktatoriale, se shfaqen në televizion filma të realizmit socialist, si dhe se artistë që kanë përçmuar antikomunistët, sipas përmbajtjes së përcjellë, nderohen, pa pasur kërkesë faljeje gjatë tri dekadave për përçmimin ndaj atyre që u përballën me diktaturën dhe humbën jetë. Përmenden edhe numra të ndryshëm të përmendur në tekst: “6000” burra, gra e fëmijë të pushkatuar, “36.000” burra dhe gra që provuan burgjet dhe kampet çfarosëse, si dhe zhdukja e mijëra institucioneve fetare dhe vrasja e klerikëve të të gjitha besimeve.
Së fundi, në përmbajtje theksohet se këtë përvjetor e kujtojnë në një situatë të quajtur politike të turbullt, duke u shprehur se “akuzat e diktaturës për Spaçin” nuk qëndrojnë, dhe se Partia Socialiste komuniste si dhe Partia demokratike heshtin për akuzat ndaj Spaçit. Përmenden edhe emrat e Pal Zefit, Hajri Pashait, Dervish Bejko dhe Skënder Dajës, si të nderuarit që, sipas rrëfimit, nuk marrin vlerësimin e duhur. Teksti mbyllet me pretendimin se populli shqiptar i Kosovës dhe i viseve të tjera në Ballkan, pas një rezistence gjysmë shekullore ndaj pushtuesve sllavë, luftoi dhe fitoi lirinë, ndërsa thuhet se qarqe anti-shqiptare sllave duan ta njëllosin luftën e…
Botuar fillimisht në Bota Sot