Me rastin e 148-vjetorit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, profesori Enver Bytyçi ka dhënë një vlerësim për rëndësinë historike të kësaj ngjarjeje. Në një prononcim për “Bota sot”, ai e ka cilësuar Lidhjen e Prizrenit si një nga momentet më të spikatura në historinë kombëtare, duke nënvizuar se ajo shfaqi qartë aftësinë e shqiptarëve për t’u bashkuar rreth interesave të përbashkëta.
Bytyçi thekson se Lidhja Shqiptare e Prizrenit vendosi themelet e shtetit shqiptar dhe, sipas tij, mbetet një model nga i cili politika dhe shoqëria shqiptare duhet të nxjerrin mësime edhe sot. Në këtë kontekst, ai e lidh Lidhjen e Prizrenit me traditën e kuvendeve të shqiptarëve për bashkim, duke e parë atë si vijimësi historike pas kuvendit të Lezhës së 2 marsit 1444, nën udhëheqjen e Gjergj Kastriotit Skënderbeut.
Profesori rikujton se Lidhja e Prizrenit u zhvillua pikërisht në Prizren, më 10? (148 vite në Prizren u mbajt Lidhja Shqiptare e Prizrenit), duke sjellë në vëmendje se ajo u mbajt në një periudhë kur shqiptarët u organizuan për interesa kombëtare. Ai thekson se në katër vilajetet e asaj kohe—Kosovë (Shkup), Shkodër, Janinë dhe Manastir (sot Bitola)—u bashkuan përfaqësues që vinin nga e gjithë Shqipëria etnike.
“Erdhën në Lidhjen Shqiptare të Prizrenit të dhjetë qershorit 1878 përfaqësues nga e gjithë Shqipëria etnike, nga Çamëria dhe Janina, nga Vlora, Gjirokastra dhe Berati, nga Elbasani, Dibra dhe Shkodra, nga Gjakova, vetë qyteti I Prizrenit dhe trevave të tjera shqiptare përtej kufijve të sotëm të Kosovës”, ka përshkruar Bytyçi. Ai shton se në Lidhje u bashkuan të gjithë dhe morën vendime historike për fatet e Shqipërisë, ndërsa Ymer Prizreni u caktua në krye të qeverisë së Lidhjes.
Uniteti historik i Lidhjes së Prizrenit si mësim për sot
Sipas Bytyçit, qeveria e Lidhjes kishte ministra nga radhët e patriotëve të mëdhenj, përfshirë Abdyl Frashërin, Sulejman Vokshin dhe figura të tjera të mëdha të kombit. Ai thotë se të gjithë investuan për autonominë e Shqipërisë, krijuan ushtrinë dhe një administrim “thuajse të pavarur” nga Porta e Lartë e Stambollit, duke marrë në dorë fatet e trojeve shqiptare me program të qartë për bashkimin e këtyre trojeve.
Megjithatë, Bytyçi thekson se Lidhja Shqiptare e Prizrenit pati një jetë të shkurtër. Në vitin 1881 ajo u shpërnda, madje me ushtri dhe me luftë nga ana e ushtrisë osmane. Ai shpjegon se, edhe pse në fillim Lidhja u krijua me mirëkuptimin e Sulltanit, përpjekjet e saj ranë më pas në kundërshtim me interesat osmane, duke çuar në konfliktin mes shqiptarëve dhe turqve osmanë. Sipas tij, ky proces solli shuarjen e Lidhjes dhe asgjësimin e asaj lirie dhe autonomie që ishte fituar me pushkë dhe me dije të mëdha të patriotëve shqiptarë.
Ndërkohë, Bytyçi vlerëson edhe ndikimin ndërkombëtar të Lidhjes së Prizrenit. Ai thotë se Lidhja e bëri të njohur çështjen shqiptare para Fuqive të Mëdha të kohës dhe shënoi fillimin e rrugëtimit drejt shtetit shqiptar. Por ai thekson se copëtimi i trojeve shqiptare nuk erdhi vetëm si pasojë e vendimeve të fuqive të huaja, por edhe për shkak të mungesës së unitetit ndërmjet vetë shqiptarëve.
Në vijim të argumentit të tij, Bytyçi sjell në vëmendje Kongresin e Berlinit, të mbajtur paralelisht me Lidhjen e Prizrenit, nën drejtimin e kancelarit të parë të Gjermanisë, Otto von Bismark. Ai thotë se në atë Kongres ku u morën edhe vendime për copëtimin e trojeve shqiptare, shkuan tre përfaqësues të Lidhjes, ku krye u printe Abdyl Frashëri, njëri nga vëllezërit frashërllinj—Naimi dhe Samiu—por pa sukses. Sipas Bytyçit, megjithatë, Lidhja e Prizrenit u kujtoi Fuqive të Mëdha se në Ballkan ekziston edhe një popull që kërkon liri dhe shtetësi, shqiptarët, dhe aty u vendosën themelet e shtetit të ardhshëm shqiptar.
Bytyçi vijon me një kronologji historike: thotë se shteti shqiptar u krijua pas 34 vitesh, në vitin 1912, edhe pse kjo ndodhi në gjysmën e territoreve që administroi Lidhja e Prizrenit. Ai e lidh këtë me “një sakatim të çmendur” të territoreve, duke përmendur vendimet e Fuqive të Mëdha në Konferencën e Londrës të vitit 1913, si dhe mungesën e unitetit dhe të bashkëpunimit e mirëkuptimit mes shqiptarëve. Sipas tij, Serbia dhe Greqia shfrytëzuan Luftën e Parë dhe të Dytë Ballkanike për të masakruar popullin shqiptar, ndërkohë që shqiptarët qëndruan përballë pa rezistencë, përveç Luftës së Lumës kundër ushtrisë serbe në nëntor 1912.
Në përfundim, Bytyçi kritikon gjendjen aktuale politike në Shqipëri dhe Kosovë, duke paralajmëruar se përçarjet mund të dëmtojnë interesat kombëtare. Ai shprehet se klasa politike shqiptare duhet të kuptojë se nuk mund të vazhdojë përçarja “si në dekadën e parë të pavarësisë së Shqipërisë” dhe se vetëm të bashkuar mund të arrihen qëllimet kombëtare. Ai nënvizon gjithashtu se askush nuk ta fal lirinë, shtetin dhe pavarësinë, duke theksuar se çdo gjë që “falet” ka kosto më vonë, dhe se Shqipëria sot është në krizë për shkak të qeverisjes antikombëtare të Edi Ramës, ndërsa Kosova është në ngërç institucional.
Botuar fillimisht në Bota Sot