9 Maji, Dita e Evropës, në vitin 2026 paraqitet si një moment reflektimi për popujt që e kanë lidhur fatin e tyre me qytetërimin perëndimor, me demokracinë liberale, me shtetin ligjor dhe me dinjitetin njerëzor. Për shqiptarët, kjo datë shihet si një ditë që do të duhej të përjetohej edhe si festë e natyrshme e identitetit të tyre kombëtar evropian, historik dhe kulturor. Shqiptarët kanë qenë për një kohë të gjatë ndër popujt më pro-evropianë të kontinentit, madje në këtë qëndrim shpesh janë përshkruar si më të vendosur se disa kombe që tashmë janë pjesë e Bashkimit Evropian.
Që nga koha e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut, shqiptarët janë paraqitur si një mur mbrojtës i qytetërimit evropian në Ballkan. Me gjak, sakrifica dhe qëndresë, Kombi shqiptar ka ruajtur identitetin e vet perëndimor në zemër të rajonit dhe të kontinentit evropian, edhe në periudha kur Evropa heshti përballë fatit të shqiptarëve. Në këtë kontekst, paradoksi i sotëm është i rëndë: pengesa më e madhe e Shqipërisë moderne nuk shihet më te pushtuesit e huaj, por te vetë shqiptarët, më saktësisht te klasa politike shqiptare e tri dekadave të fundit, si në Shqipëri ashtu edhe në Kosovë.
Në Ditën e Evropës, më 9 maj 2026, shqiptarët përshkruhen si “Evropianë, pa Evropë”. Kjo nuk lidhet me mungesën e dëshirës së popullit për integrim të plotë në Bashkimin Evropian, por me dështimin e vazhdueshëm të klasës politike shqiptare. Për më shumë se tri dekada, integrimi evropian është përdorur si slogan elektoral, ndërsa nuk është trajtuar si projekt kombëtar me përgjegjësi të plotë institucionale. Pas shembjes së Murit të Berlinit dhe pas hyrjes në tranzicionin post-komunist, shqiptarët nuk i pengonte as historia, as gjeografia, as identiteti për të qenë pjesë e Evropës me të drejta, përgjegjësi dhe detyrime.
Shqiptarët evropianë dhe pengesa politike
Pengesa kryesore për rrugën evropiane të shqiptarëve lidhet me korrupsionin, kapjen e shtetit, klientelizmin dhe mungesën e një elite shtetformuese. Shqipëria nuk ka mbetur jashtë Bashkimit Evropian sepse shqiptarët si komb nuk e meritojnë anëtarësimin. Ajo mbeti jashtë për shkak se politika shqiptare e të ashtuquajturit tranzicion demokratik post-komunist shkatërroi për dekada mundësinë historike të një kombi të tërë. Në vitin 1991, shqiptarëve iu premtua një “Shqipëri si e gjithë Evropa”, një rikthim në familjen natyrore evropiane, aty ku vendi i përkiste historikisht.
Politikanët post-komunistë premtuan se sakrificat e shqiptarëve nën diktaturën komuniste do të shpërbleheshin me liri, demokraci, të drejta të barabarta, drejtësi, zhvillim ekonomik dhe dinjitet kombëtar. Mirëpo realiteti mori një drejtim tjetër. Politikanët shqiptarë folën dhe vazhdojnë të flasin për Evropën, duke premtuar integrim të shpejtë, por në praktikë ndërtuan një sistem vlerash anti-evropiane. Premtuan drejtësi, por ruajtën pandëshkueshmërinë. Premtuan institucione demokratike, por ngritën pushtete personale. Premtuan ekonomi tregu, por krijuan oligarki të lidhura ngushtë me politikën.
Në vend të shtetit ligjor, u forcua shteti i korrupsionit. Në vend të një elite kombëtare, u krijua një kastë oligarkësh politikë. Në vend të demokracisë funksionale, u normalizua kultura e pandëshkueshmërisë dhe e mashtrimit publik. Ndërkohë, qytetarët shqiptarë vazhdojnë të largohen masivisht drejt vendeve të Bashkimit Evropian për të kërkuar punë, siguri, meritokraci dhe dinjitet. Politika shqiptare, në vend që të prodhojë zgjidhje, ka prodhuar krizë, konflikte politike dhe tranzicion të pafund.
Eksodi i të rinjve mbetet një nga dëshmitë më të rënda kundër këtij sistemi, jo vetëm në Shqipëri, por edhe në Kosovë. Kur largohet rinia, nuk largohet vetëm fuqia punëtore; largohet edhe besimi tek shteti. Ironia është se shqiptarët konsiderohen ndër popujt më pro-amerikanë dhe më pro-evropianë në Ballkan, por jetojnë me shtete që funksionojnë më dobët se aspirata e tyre perëndimore. Qytetarët shkojnë drejt Perëndimit, ndërsa politika i mban peng përmes mungesës së reformave reale, mungesës së përgjegjësisë dhe mbajtjes së pushtetit mbi interesin kombëtar.
Në Ditën e Evropës, mesazhi kryesor është se integrimi nuk është vetëm proces teknik, por edhe proces moral e civilizues. Nuk mjafton të hapen kapituj negociatash nëse vendi mbetet i mbyllur nga korrupsioni, frika dhe propaganda. Evropa nuk nënkupton vetëm financime apo burokraci. Ajo përfaqëson kulturë përgjegjësie politike ndaj qytetarëve. Pikërisht në këtë pikë është shënuar dështimi i elitës politike shqiptare, e cila për vite historike zëvendësoi shtetin me partinë, meritën me militantizmin dhe interesin kombëtar me mbijetesën e pushtetit. Megjithatë, shpresa dhe ëndrra e shqiptarëve për anëtarësim të plotë në Bashkimin Evropian nuk është shuar.
Botuar fillimisht në Bota Sot