6 korrik 2026 shënon publikimin e një letre lexuesit dhe një materiali që kthehet pas në kohë: rënia e Aleksandar Rankoviqit dhe mënyra si u shoqërua ajo me tensionet politike e debatin për reformimin demokratik në Jugosllavi. Në rrjedhë të bisedës, historiani dr. Milivoj Beshlin sqaron se ngjarjet e vitit 1966 nuk u kuptuan në një mënyrë të vetme, por u perceptuan ndryshe nga aktorë të ndryshëm, ndërsa ndikimi i vetë Rankoviqit në Kosovë mbetet pikë thelbësore për ta kuptuar “hijen” që solli shkarkimi i tij.
Beshlin kujton se në Kosovë u përjetua siç flitej publikisht si “çlirim i dytë”. Ai e lidh këtë me interpretimin që u bë atëherë: shkarkimi i Rankoviqit në nivelin jugosllav, në korrik të vitit 1966, u shpjegua te komunistët përmes një kuadri që i atribuonte gjithçka pikëpamjeve konservatore të Rankoviqit. Sipas asaj mënyre të të folurit, pengesa që lidhej me ndalimin e reformave dhe kundërshtimin e decentralizimit të Jugosllavisë u konsiderua si arsye kryesore pse ai u godit politikisht.
Megjithatë, historiani thekson se, krahas kësaj, në Serbi ekzistonte edhe një arsye më e thellë për mënyrën se si u trajtua ngjarja. Ai shpjegon se komunistëve serbë, pas shkarkimit, iu lanë vetëm “dy muaj e gjysmë” për ta shqyrtuar çështjen në thelb. Kjo periudhë kohore u përdor për të kuptuar më konkretisht pse Rankoviqi u konsiderua pengesë: siç thuhej atëbotë, bëhej fjalë për një politikë që lidhej me nacionalizmin dhe shovinizmin, si dhe me diskriminimin, kryesisht në lidhje me Kosovën.
Rënia e Rankoviqit u shoqërua me debat për represionin në Kosovë
Në bisedë del edhe emri i kryetarit të atij momenti. Surroi pyet për kohën kur kryetari ishte Bobi Radosavleviq dhe Beshlin e konfirmon këtë. Ai thotë se Dobrivoje “Bobi” Radosavleviq ishte kryetar i KQ të LK të Serbisë dhe e përshkruan si një njeri “me mendjehapur”, kundërshtar të konceptit të Rankoviqit. Sipas rrëfimit, Radosavleviq nuk do të qëndronte gjatë në atë funksion, por roli i tij në kuptimin e nevojës për një qasje të ndryshme ndaj Kosovës ishte i qartë: duhej të krijohej një mënyrë tjetër për të ndërtuar marrëdhëniet.
Beshlin tregon se hapja e debatit për shkarkimin e Rankoviqit në nivelin e Serbisë ndodhi në mesin e shtatorit. Ai përmend datat 15-16 shtator dhe e lidh këtë me Sesionin e 6-të të KQ të LKS, ku u përgatit një raport. Raporti, sipas tij, kishte një qëllim të drejtpërdrejtë: të sqarojë çfarë kuptimi kishte “hija e madhe e Rankoviqit në Kosovë” dhe deri ku kishte arritur shkalla e represionit. Pra, argumenti nuk mbetej vetëm tek teza politike e shkarkimit, por synonte të shfaqte ndikimin e drejtpërdrejtë në terren.
Pas kësaj, delegatët nga Kosova filluan të dilnin e të dëshmonin. Beshlin nënvizon se nuk ishin vetëm shqiptarë, por edhe serbë, duke e paraqitur diskutimin si një proces ku u ngritën dëshmi për realitetin e represionit. Ai e vendos kulmin që përmendet në mes të viteve ‘50, me atë që quhej “Procesi i Prizrenit” dhe me mbledhjen e armëve. Për historiani, këto ngjarje u shfaqën si momente të një natyre dramatike, që e bënin të kuptueshme pse emri i Rankoviqit vazhdonte të peshonte edhe kur ai ishte shkarkuar.
Në bisedë thuhet edhe se përmbajtja e seancës u botua më vonë. Rrëfimi shprehet se u përgatitën shënimet stenografike dhe u botuan shpejt pas mbajtjes së seancës, por jo “deri në fund”, duke lënë të kuptohet se dokumentimi i plotë nuk u krye menjëherë. Edhe brenda kësaj linje historike, materiali ruan një vijë të qartë: nga korriku i 1966 dhe interpretimet politike për reformimin e decentralizimin, te shtatori i të njëjtit vit, kur në nivelin serb debati u përqendrua te represioni dhe dëshmitë që lidhen me Kosovën.
Botuar fillimisht në Koha.net