Njëzet e shtatë vjet pas çlirimit, Kosova ka arsye të shtrojë një pyetje thelbësore: si mund të ruhet siguria e çdo komuniteti duke i dhënë Republikës aftësinë për t’u reformuar. Një kushtetutë demokratike, në këtë logjikë, duhet t’i përmbushë dy detyra njëherësh. Nga njëra anë, të garantojë mbrojtjen nga mbizotërimi i shumicës. Nga ana tjetër, të mos kthejë mbrojtjen në mekanizëm që bllokon për një kohë të pacaktuar çdo përpjekje për ndryshim.
Tek ky problem, termi “shtet i ngrirë” është më shumë një metaforë sesa diagnozë juridike. Çështja konkrete qëndron te një marrëveshje kushtetuese e cila mund të bëhet jashtëzakonisht e vështirë për t’u ndryshuar, edhe atëherë kur procedurat formale prodhojnë ngërç. Për këtë arsye, nevojitet një reformë që të mbetet e drejtë jo vetëm për pushtetin e sotëm, por edhe në skenarin ku nesër pushtetin e ushtrojnë kundërshtarët politikë aktualë.
Në këtë kuadër, neni 144 kërkon dy të tretat e të gjithë deputetëve dhe dy të tretat e deputetëve të vendeve të garantuara për komunitetet joshumicë. Me 120 deputetë dhe 20 vende të tilla, pragjet dalin në 80 vota për pjesën e parë dhe 14 për pjesën e dytë. Një ilustrim aritmetik tregon se shtatë deputetë nga grupi i dytë mund ta pengojnë amendamentin edhe nëse 113 deputetë të tjerë e mbështesin. Kjo nuk është përshkrim i një votimi konkret, por tregon qartë sa i fortë mund të jetë efekti bllokues i këtij mekanizmi.
Edhe çështja e kontrollit politik kërkon dallim: Listës Serbe i jepet një fuqi e tillë në momentin kur kontrollon të paktën shtatë mandate përkatëse. Megjithatë, kritika thekson se nuk duhet ngatërruar një parti me qytetarët serbë; po ashtu, duhet parë edhe mënyra se si përdoret vetoja, e cila mund të ketë bazë të dokumentuar. Në thelb, garancia është komunitare. Kur ajo shndërrohet në instrument me kontroll partiak mbi të, ndikimi bllokues bëhet më i përqendruar.
Reforma duhet të mbetet e drejtë edhe kur pushteti ndryshon
Pjesa më e vështirë, sipas arsyetimit të propozimit, është se ndryshimi i kësaj procedure kërkon fillimisht përmbushjen e procedurës ekzistuese të saj. Një referendum nuk e eliminon menjëherë këtë kusht. Edhe pse Kushtetuta e njeh referendumin, ajo nuk e përcakton atë si rrugë alternative për të anashkaluar nenin 144. Për më tepër, neni 81 ndalon referendumin për ligjet me interes vital. Prandaj, çdo zgjidhje duhet të trajtojë jo vetëm rezultatin politik, por edhe mekanikën kushtetuese që e bën reformën të vështirë.
Propozimi konkret shkon drejt një ndryshimi të arkitekturës vendimmarrëse me dy procedura. Procedura e parë do të ruante shumicën e dyfishtë për amendamentet që prekin drejtpërdrejt mbrojtjen e komuniteteve: gjuhën, arsimin, kulturën, fenë, trashëgiminë, përfaqësimin e garantuar dhe garancitë e vetëqeverisjes lokale. Mbrojtja, sipas këtij koncepti, duhet të përfshijë edhe efektet e tërthorta. Një shembull i dhënë është ndryshimi i pragut zgjedhor: edhe nëse ai ul përfaqësimin, pa ndryshuar asnjë nen që mban titullin “të drejtat e komuniteteve”, përsëri do të trajtohej brenda logjikës së procedurës së parë.
Procedura e dytë, nga ana tjetër, synon reformimin e organizimit institucional që nuk cenon këto garanci. Për të, propozohet miratim me 80 vota parlamentare, kontroll paraprak kushtetues dhe ratifikim qytetar në referendum, pa nevojë për një miratim të veçantë komunitar. Në këtë skemë, deputetët dhe qytetarët e të gjitha komuniteteve do të marrin pjesë me të drejta të barabarta. Kufiri mes dy procedurave do të përcaktohej nga ndikimi real i reformës, jo vetëm nga përkufizimi i propozuesit si “teknike” apo “zgjedhore”. Për shembull, zgjedhja e presidentit dhe heqja e vendeve të garantuara janë ndryshime me pasoja krejt të ndryshme dhe nuk mund të trajtohen njësoj.
Propozimi mbështetet edhe te roli i Gjykatës Kushtetuese për klasifikimin paraprak të reformës. Kjo do të bëhej përmes një vendimi të arsyetuar dhe pas dëgjimit të përfaqësuesve të komuniteteve. Kontrolli i ri duhet të mbulonte shprehimisht të drejtat individuale, të drejtat komunitare dhe pasojat diskriminuese. Nëse një propozim prek garancitë komunitare, do të kalonte në procedurën e shumicës së dyfishtë; ndërsa ai që cenon thelbin e të drejtave do të refuzohej. Për referendumin, propozohet që të ketë rregulla që garantojnë votë të lirë dhe rezultat të besueshëm, me vëmendje te standardet e Komisionit të Venecias për referendumet si pikë referimi për projektim.
Në këtë kuadër, sugjerohen pyetje të qarta, publikimi i tekstit dhe shpjegimit të pasojave të paktën 90 ditë përpara, administrim nga Komisioni Qendror i Zgjedhjeve, transparencë financimi dhe qasje e barabartë në informim. Për çështjet pa lidhje të brendshme, votimi do të ishte i ndarë, në mënyrë që qytetari të mund të mbështesë reformën presidenciale pa u detyruar të pranojë edhe një ndryshim tjetër. Për procedurën institucionale, propozohet miratim me shumicën e votave të vlefshme, pa prag pjesëmarrjeje, duke synuar që të mos shpërblehet bojkoti. Në të njëjtën kohë, legjitimiteti lidhet edhe me filtrin paraprak prej 80 deputetësh, debatin publik dhe kontrollin gjyqësor.
Ndërkohë, një element qendror i zgjidhjes afatgjatë është reforma presidenciale: zgjedhja e presidentit drejtpërdrejt nga qytetarët, duke ruajtur kompetencat ekzistuese dhe përgjegjësinë parlamentare të qeverisë. Propozimi përfshin dy raunde: zgjedhje me më shumë se gjysmën e votave të vlefshme në raundin e parë; në të kundërt, balotazh mes dy kandidatëve kryesorë. Kështu, ideja synon një mandat qytetar pa ndryshuar strukturat bazë të përgjegjësisë qeveritare.
Botuar fillimisht në Bota Sot