Frika është një nga emocionet më të vjetra dhe më të rëndësishme njerëzore. Ajo, në shumë raste, na mbron: kur trupi e percepton një kërcënim, aktivizon reagime që na përgatisin për mbrojtje, ikje ose përballje. Në ato momente, zemra rreh më shpejt, muskujt tendosen dhe energjia drejtohet drejt mbijetesës. Kjo është arsyeja pse, përmes zhvillimit përgjatë shekujve, njerëzit kanë mësuar të dallojnë situata të rrezikshme dhe të shmangin rrethanat që mund t’u rrezikonin jetën.
Megjithatë, edhe pse frika është natyrale dhe shpesh e dobishme, ajo mund të kthehet në problem kur fillon të ndikojë në jetën e përditshme. Në vend që të na ndihmojë të marrim vendime më të mençura, frika ndonjëherë e merr rolin drejtues dhe e ndryshon mënyrën si ne mendojmë, si veprojmë dhe si lidhemi me të tjerët. Pyetja kryesore është si të njohim kufirin mes frikës normale dhe asaj që bëhet pengesë reale.
Frika bëhet problem kur nis të diktojë vendimet tuaja
Për të kuptuar diferencën, është e rëndësishme të bëhet dallimi mes frikës normale dhe fobisë. Frika e zakonshme zakonisht shërben si alarm për një rrezik real. Ndërsa fobitë lidhen me reagime të forta dhe të zgjatura ndaj situatave, objekteve ose rrethanave që shpesh nuk paraqesin kërcënim serioz. Gjatë formimit të fobive mund të ndikojnë përvojat e mëparshme, mënyra si është mësuar të reagohen situata të caktuara, por edhe prirjet individuale. Ndonjëherë mjafton një ngjarje e pakëndshme që të lërë gjurmë të thella dhe të shkaktojë një reagim emocional më intensiv se sa duhet.
Në anën tjetër, jo çdo frikë duhet “shëruar”. Kur rreziku është real, frika ka funksion mbrojtës dhe është pjesë e rëndësishme e mbijetesës. Problemi fillon atëherë kur frika nis të përcaktojë vendimet tona dhe të kufizojë lëvizjen, marrëdhëniet apo zhvillimin profesional. Sa më shumë që shmangim situatat që na frikësojnë, aq më të mëdha dhe më kërcënuese mund të duken ato në mendjen tonë. Kjo krijon një rreth vicioz: shmangia jep lehtësim afatshkurtër, por rrit frikën afatgjatë.
Për shembull, një person që ka frikë nga ashensori mund të fillojë të shmangë ndërtesa të caktuara, punë ose udhëtime. Në mënyrë të ngjashme, frika nga procedurat mjekësore mund të çojë në shtyrjen e kontrolleve të rëndësishme, duke rrezikuar shëndetin. Megjithatë, ka edhe raste kur përballja me burimin e frikës nuk është e këshillueshme—sidomos nëse mund të sjellë dëm fizik ose emocional. Në këto situata, prioritet duhet të jetë siguria, për të shmangur përkeqësime që mund të vijnë nga ekspozimi i papërgatitur.
Një hap i parë i dobishëm është të mos e gjykoni veten. Shumë njerëz e përkeqësojnë përjetimin e frikës duke ndier turp ose faj, duke e interpretuar emocionin si dobësi personale. Por kritika ndaj vetes rrallë ndihmon. Është më e dobishme të kuptohet frika si një sinjal që trupi po e dërgon. Kur ndryshon mënyra se si e interpretoni emocionin, krijohet hapësirë për t’u përballur me të më qartë dhe më qetë. Një mënyrë praktike është frymëmarrja e ngadalshme dhe e thellë nga diafragma: kjo ndihmon të qetësohet organizmi dhe të rikthehet ndjenja e kontrollit. Për disa minuta, mjafton të përqendroheni te frymëmarrja, duke vëzhguar si lëviz barku lart e poshtë; shpesh kjo ul intensitetin e frikës dhe ndihmon mendimin të jetë më i qartë në situata stresuese.
Gjithashtu, në vend që ta shtypni ose injoroni frikën, mund të përpiqeni të kuptoni nga vjen. Pyetje si “Çfarë më frikëson saktësisht?” ose “Kur është shfaqur për herë të parë kjo frikë?” ndihmojnë të kuptohen më mirë reagimet. Shpesh, ky proces tregon se frika nuk është aq e fuqishme sa dukej, ose se mund t’i afroheni asaj gradualisht, pa presion të panevojshëm. Një tjetër element i rëndësishëm është dialogu i brendshëm: mendimet “nuk mundem”, “nuk jam mjaft i fortë” ose “do të dështoj patjetër” mund ta rrisin ankthin, ndërsa fjali si “kam kaluar edhe më parë situata të vështira” ose “mund ta bëj vetëm një hap të vogël” rrisin vetëbesimin dhe ndjenjën e sigurisë.
Nëse frika bëhet shumë e fortë, përsëritet shpesh ose ju pengon në jetën e përditshme, është mirë të kërkoni ndihmë profesionale. Terapia njohëse-sjellore dhe përballja graduale me burimin e frikës, nën mbikëqyrje profesionale, mund të japin rezultate të mira. Në raste kur ankthi është i shprehur, mjeku mund të rekomandojë edhe terapi medikamentoze, por çdo trajtim duhet të bëhet vetëm pas vlerësimit profesional dhe me mbikëqyrje të mjekut. Përballja me frikën mund të jetë e vështirë, por shpesh sjell rikthimin e kontrollit mbi jetën: kur frika nuk vendos më në vendin tonë, hapet më shumë hapësirë për liri, siguri dhe një jetë më cilësore. Sepse guximi nuk do të thotë mungesë frike, por gatishmëri për të bërë hapin e parë, edhe kur frika është ende aty.
Botuar fillimisht në Telegrafi