Legjenda e Kosovës nuk ka qenë vetëm një tregim që u përcoll me gojë ndër breza. Një nga dëshmitë më të hershme të shkruara për këtë rrëfenjë lidhet drejtpërdrejt me vitin 1668, kur në një letër nga krerët e fisit të Kuçit përmendet qartë një heroizëm antiturk. Në vend që të gjendet në shkrimet dhe kalendarët serbo-sllavë, Vidovdani, si pjesë e traditës së lidhur me këtë rrëfim, sipas mënyrës se si e përshkruan kjo trashëgimi, do të shfaqej në traditën popullore në fund të shekullit XVII. Një vend i rëndësishëm për ta gjetur këtë lidhet me Perastin, ku shfaqet në formë poemash dhe tregimesh.
Hulumtimet e paraqitura flasin për faktin se gjurmët e legjendës, veçanërisht ato që lidhen me betejën dhe figurat kryesore brenda saj, nuk shfaqen domosdoshmërisht në të njëjtën kohë me burimet më të njohura serbo-sllave. Përkundrazi, në traditën popullore, Vidovdani e gjen veten në një periudhë më të hershme se ç’do të pritej nga kalendarët zyrtarë të asaj kohe. Kjo qasje e vendos rrëfimin në një kontekst më të gjerë ballkanik, ku qarkullimi i ideve dhe i tregimeve ndodhte përmes rrugëve kulturore mes viseve të ndryshme.
Në përshkrimin historik të kësaj trashëgimie, del në pah se gjurma e parë e shkruar për Legjendën e Kosovës vjen nga viti 1668. Në atë letër, krerët e fisit të Kuçit shprehen se “Ne i vramë turqit dhe ky heroizëm s’është parë kurrë në Kosovë”. Ky formulim shërben si një dëshmi e drejtpërdrejtë se si e mbante mend komuniteti i asaj kohe betejën dhe përplasjen, duke e lidhur heroizmin me territorin e Kosovës, por edhe me një narrativë antiturke.
Gjurma e parë e shkruar më 1668 mban gjurmë të një tradite antiturke
Një ide tjetër e lidhur me origjinën e legjendës vjen përmes veprës së peshkopit malazez, Vasilije Petroviq. Në këtë logjikë, mendimi se Legjenda e Kosovës—pikërisht ajo pjesë që tregon për Milloshin—erhdi edhe nga ky mjedis fisnor-patriarkal, mbështetet në ndikimet që vinin nga Perëndimi. Pra, rrëfimi nuk shihet si diçka e mbyllur vetëm brenda kufijve të një zone, por si një tekst që mund të kishte ardhur e të ishte ripërpunuar në rrethana lokale.
Rrëfimi i legjendës, sipas trajektores që përmendet, nuk u ringjall menjëherë në të gjitha trevat. Vetëm në fillim të shekullit XVIII, Legjenda e Kosovës u rikthye mes serbëve në Austri. Pas vitit 1722, një murg i panjohur e “rishkroi” “Tregimin e Betejës së Kosovës” për manastirin e Vëdnikut. Kjo tregon se si tekstet përpunoheshin dhe riprodhoheshin në mjedise kishtare, duke kaluar nga një qendër në tjetrën. Në një botim të dytë, i njëjti “Tregim” ishte kopjuar tashmë në Rusi në vitet 1714 dhe 1715, duke dëshmuar se kishte interes për këtë lëndë edhe përtej hapësirës së Ballkanit.
Ndjenjat e ringjallura antiturke, të përmendura në mënyrë të veçantë, theksohen se do të ndikonin në rrjedhën e mëtejshme të Legjendës së Kosovës, por jo në mënyrë direkte. Me fjalë të tjera, ndikimi shihet si një forcë që ndryshon tonin dhe përmbajtjen e mënyrës se si rrëfehej historia, duke i dhënë asaj një kuptim më të fortë në periudhat kur tensionet ishin më të theksuara. Dihet gjithashtu se Legjenda e Kosovës ishte gjallë në Mal të Zi edhe para migrimit të Arsenije Çarnojeviqit, në gjysmën e dytë të shekullit XVII. Kjo hap një mundësi që rrëfimi të ketë ardhur nga territori venecian, përmes Gjirit të Kotorrit, një rrugë që e lidhte lëvizjen e ideve dhe të teksteve me rrjetin detar dhe kulturor të kohës.
Në këtë tablo, rëndësi merr edhe momenti kur rrëfimi lidhet me traditën e Perastit. Figura dhe materiali i paraqitur, përfshirë gravurën veneciane të Perastit në Mal të Zi, ndihmojnë të kuptohet se si qendrat kulturore nuk ishin thjesht sfond historik, por edhe vende ku legjendat mund të marrin formë letrare. Poemat dhe “Tregimi”, të permendura si elementë kyç, lidhen me shfaqjen e Vidovdanit në traditën popullore në fund të shekullit XVII, duke e çuar kështu legjendën nga tregimi gojor në një pasqyrë më të dokumentuar. Në fund, ajo që del nga datimet dhe ripërpunimet është një histori për qarkullimin e një narrative heroike që, nga një gjurmë e parë në 1668 te letra e Kuçit, vijon të rilindë e të shumëfishojë në shekuj, në vende të ndryshme të rajonit dhe më gjerë.
Botuar fillimisht në Koha.net