“Janë djegur, janë shkatërruar, janë demoluar, janë granatuar” – kështu përshkruhet fati i xhamive gjatë luftës së vitit 1999, kur objektet e trashëgimisë islame u vunë nën sulm. Në këtë valë shkatërrimi nuk u prekën vetëm disa lokacione, por u shënua një dëmtim i gjerë, që ka lënë gjurmë edhe sot në dokumente, dëshmi dhe gjendje të objekteve përreth Kosovës.
Një nga rastet që theksohet është ai i xhamisë pranë Urës së Ibrit në Mitrovicë. Edhe kjo, sipas përshkrimeve, e mori të njëjtin fat si shumë objekte të tjera fetare: u shkatërrua gjatë periudhës së luftës. Përtej zhdukjes së strukturave, në disa raste edhe themeli nuk del në skenë si provë e qartë se dikur në atë vend qëndronte një objekt fetar, pasi dëmtimi ka qenë i plotë dhe i planifikuar në mënyrë që gjurmët të humbnin.
Historiku i dëmeve lidhet drejtpërdrejt me ngjarjet e vitit 1999. Xhamitë që ekzistonin para luftës u dogjën dhe u shkatërruan nga forcat serbe. Në një përmbledhje të bërë nga Ramadan Shkodra, nga Bashkësia Islame e Kosovës, jepet edhe një pasqyrë e qartë numerike për gjendjen e xhamive. Shkodra thotë se para luftës Kosova kishte rreth 400 xhami, ndërsa më shumë se gjysma e tyre u dëmtuan në mënyra të ndryshme.
Ai sjell konkretizim të numrave: “Kanë qenë diku rreth 400 xhami para luftës, 218 janë të atakuara, janë të shkatërruara, të demoluar në forma të ndryshme, tu fillu prej këtu, selia e BIK-ut, xhamia e Llapit, shkojmë në Vushtrri, xhamia e Çarshisë dhe xhami të tjera”. Kjo listë shërben si shembull i disa pikave ku dëmtimet janë dokumentuar dhe ku humbja nuk ishte vetëm e përkohshme, por çoi në shkatërrim të strukturave dhe në humbje të gjurmëve.
Forcat serbe synuan të krijonin realitet të ri
Sipas Ramadan Shkodrës, qëllimi nuk ishte vetëm dëmtimi i objekteve. Në shumë raste, synimi ka qenë edhe zhdukja e gjurmëve të xhamive. “Forcat serbe kanë dashur me kriju realitet të ri. Pasi i kanë minu objektet e trashëgimisë islame, i kanë shkatërru, i kanë nivelu trollin e tyre me eskavator, për të humbur çdo gjurmë dhe për të krijuar realitet të ri, për të ndërtuar kisha apo objekte të tjera”, shpjegon ai. Kjo tregon se veprimi ndaj objekteve nuk përfshinte vetëm djegie apo granatim, por edhe ndërhyrje që synonte rrafshim të plotë të hapësirave.
Një dimension tjetër i dokumentuar gjatë dëmtimeve ishte edhe përdhosja e objekteve të kultit. Në disa xhami pati mbishkrime dhe grafite me përmbajtje nacionaliste, si dhe grafite të përkatësisë ortodokse, por përmenden edhe mesazhe të tjera të karakterit anti-shqiptar, anti-NATO, anti-SHBA dhe anti-Evropë. Këto shënime janë paraqitur si pjesë e një fushate që, përveç shkatërrimit fizik, ka pasur edhe përpjekje për të vendosur një narrativë tjetër brenda hapësirave fetare.
Ndërkohë, në shumicën e xhamive të dëmtuara gjatë luftës, procesi i restaurimit ka nisur dhe është kryer. Megjithatë, rikthimi i strukturave nuk e fshin tërësisht historinë e dëmtimeve, pasi shkatërrimet e rënda kanë prekur jo vetëm muret, por edhe dokumentet e kujtesës. Po ashtu, në përpjekjet për të marrë përgjigje nga institute që lidhen me mbrojtjen e monumenteve, televizioni ka provuar të kontaktojë, por institucionet nuk kanë kthyer përgjigje.
Botuar fillimisht në Bota Sot
