Kushtet ende sekrete të marrëveshjes që presidenti amerikan, Donald Trump, po e finalizon me Iranin kanë ndezur debat të fortë ndërkombëtar mbi përfitimet financiare që Teherani mund të marrë dhe sa shpejt mund të materializohen ato. Me pak detaje të publikuara deri tani, vëmendja është fokusuar te roli i zhbllokimit të fondeve, lehtësimi i sanksioneve dhe një skemë e mundshme investimesh që lidhet drejtpërdrejt me ecurinë e negociatave bërthamore.
Sipas planit që po diskutohet, marrëveshja pritet t’i hapë rrugë Iranit që të shesë naftë “lirisht” gjatë një periudhe 60-ditore të negociatave. Paralelisht, ajo lidhet edhe me hapa të tjerë që do të mund të shoqërojnë këtë proces: lehtësimin më të gjerë të sanksioneve, qasjen në fondet e ngrira dhe një fond të mundshëm investimesh prej 300 miliardë dollarësh për rindërtim. Kjo shifër lidhet me një skenar të kushtëzuar: fondi i investimeve do të aktivizohej vetëm nëse arrihet një marrëveshje përfundimtare bërthamore.
Debati politik dhe mediatik është intensifikuar edhe për shkak të historisë së mëparshme të qasjes së SHBA-së ndaj programit bërthamor iranian. Kritikët argumentojnë se, pasi e hodhi poshtë marrëveshjen bërthamore të vitit 2015 gjatë mandatit të tij të parë, Trumpi tani po ndjek një strategji të ngjashme: zhbllokim fondesh në këmbim të lëshimeve bërthamore. Sipas tyre, kjo logjikë mund të shkojë edhe më tej, teksa fondi i rindërtimit mund të shndërrohej në një mekanizëm shtesë për të shtyrë drejt një marrëveshjeje më të gjerë.
“Shpërblim për performancë” dhe sa shpejt mund të fitojë Irani
Në anën tjetër, Shtëpia e Bardhë ka deklaruar se debati po ushqehet nga “dezinformimi iranian”. Në argumentin e administratës amerikane, struktura e marrëveshjes, e bazuar në parimin “shpërblim për performancë”, konsiderohet mënyra më e mirë për të arritur marrëveshjen më të fortë të mundshme. Kjo qasje synon të lidhë përfitimet me progresin real në negociata, duke i dhënë SHBA-së një mjet për të kushtëzuar lëvizjet drejt rezultateve bërthamore.
Megjithatë, zyrtarët amerikanë pranojnë se, pavarësisht natyrës së kushtëzuar, të paktën disa përfitime do t’i kalojnë Iranit që në fillim. Memorandumi i Mirëkuptimit (MOU), i cili pritet të nënshkruhet zyrtarisht të premten, është projektuar të hapë një fazë negociatash 60-ditore për një marrëveshje më të detajuar bërthamore. Kjo do të thotë se periudha e menjëhershme nuk shihet si një marrëveshje përfundimtare, por si një hap i strukturuar drejt një dokumenti më të gjerë.
Në komunikimet e brendshme dhe në përgjigje ndaj pyetjeve, zyrtarët amerikanë kanë thënë se nuk është e garantuar nëse do të arrihet një marrëveshje afatgjatë bërthamore. Por, sipas argumentit të tyre, përfitimet ekonomike për Iranin varen nga arritja e saj, duke i vendosur kështu shtytësit kryesorë në rrjedhën e negociatave. Në të njëjtën kohë, fakti që mungojnë detajet rreth përmbajtjes së memorandumit ka lënë hapësirë për pretendime të shumta se miliarda dollarë mund të po shkojnë drejt Teheranit. Për këtë, pas pyetjeve të ngritura në media, një zyrtar amerikan i ka thënë Axios se “kjo është një marrëveshje e bazuar” dhe më pas ka vijuar me shpjegime të lidhura me strukturën e saj, por pa u bërë publike në tekstin e përmendur më tej.
Ndërkohë, afatet mbeten element vendimtar për të kuptuar se sa shpejt mund të materializohen përfitimet që përfliten. Marrëveshja parashikon një periudhë 60-ditore negocatash, gjatë së cilës Irani pritet të fitojë nga shitja e naftës dhe, në varësi të ecurisë, të hapen edhe rrugë të tjera për lehtësim sanksionesh dhe qasje në fonde. Për qeveritë dhe komentuesit që ndjekin zhvillimet, çështja kryesore mbetet se si do të kontrollohet “performanca” dhe sa shpejt do të lidhen hapat e para ekonomike me arritjen e një marrëveshjeje përfundimtare bërthamore.
Botuar fillimisht në Koha.net