Qendra e një qyteti nuk është thjesht një hapësirë në hartë brenda kufijve urbanistike. Ajo është “fytyra” e qytetit dhe vendi ku qytetari e ndien më drejtpërdrejt se si funksionon pushteti lokal, si shprehet kujdesi institucional dhe sa vlerësohet hapësira e përbashkët. Në këtë kuptim, gjendja e sotme e qendrës së Preshevës nuk mund të trajtohet si një problem i zakonshëm urbanistik, i kufizuar vetëm te rregullimet estetike.
Sipas analizës së gjendjes aktuale, qendra është shndërruar në një simptomë të një ngecjeje të gjatë institucionale. Mungesa e një vizioni të qëndrueshëm dhe paaftësia për të përfunduar projekte që prekin drejtpërdrejt jetën e përditshme të qytetarëve kanë bërë që hapësira publike të degradojë. Për banorët e Preshevës, rregullimi i qendrës nuk shihet si çështje “kozmetike”, por si problem që ndikon te mënyra si jetohet qyteti, te siguria dhe te dinjiteti i hapësirave ku kalojnë çdo ditë.
Rrënojat e shëmtuara, hapësirat e degraduara dhe ngulfatja me mbeturina e bërdhog krijojnë një mjedis që cenon jo vetëm pamjen, por edhe sigurinë e qytetarëve. Për më tepër, infrastruktura e papërfunduar dhe lëvizja e pakontrolluar e qenve endacakë e rëndojnë situatën. Kur këto elemente bashkëjetojnë në një zonë qendrore, efekti shtrihet në përditshmërinë e njerëzve dhe në perceptimin e përgjithshëm të funksionimit të institucioneve.
Kjo problematikë bëhet edhe më shqetësuese për shkak të pozicionit të kësaj hapësire. Qendra është mu përballë ndërtesës së Kuvendit Komunal dhe në afërsi të Xhamisë së Ibrahim Pashës, e cila përbën një nga pikat më të rëndësishme të jetës fetare dhe shoqërore në qytet. Kështu, një nga hapësirat më të ekspozuara publike të Preshevës shndërrohet në një kontradiktë të dukshme midis potencialit urban dhe realitetit të përditshëm.
Qendra kërkon menaxhim të vazhdueshëm, jo vetëm pllaka
Rregullimi i qendrës nuk duhet të reduktohet te vendosja e disa pllakave apo te ndërhyrje të fragmentuara. Edhe pse këto elemente janë të rëndësishme, ato nuk përbëjnë në vetvete një politikë urbane. Një qendër moderne kërkon një qasje më të gjerë: një sistem të integruar hapësinor ku ndërthuren mirëmbajtja dhe menaxhimi i vazhdueshëm. Kjo do të thotë që zgjidhja të jetë e qëndrueshme dhe të mos mbyllet në momentin e përfundimit të punimeve, por të shoqërohet nga përgjegjësi e vazhdueshme institucionale.
Problemi i rregullimit të qendrës së Preshevës nuk është i ri. Gjatë viteve 1995–1996, në kohën kur kryetar i Komunës së Preshevës ishte Riza Halimi, u ndërmorën hapa konkretë për të gjetur një zgjidhje profesionale. Ekspertë nga Prishtina u angazhuan për të shqyrtuar mundësitë e rregullimit të kësaj hapësire dhe u përgatit një projekt. Megjithatë, në atë kohë u përball me një pengesë serioze: çështja pronësore, e cila e ndërlikoi realizimin.
Në praktikë, një pjesë e truallit ishte pronë komunale, ndërsa pjesa tjetër i përkiste disa pronarëve privatë. Kjo ndarje dhe fragmentim pronësor komplikuar çdo përpjekje për një zgjidhje të qëndrueshme urbanistike. Sot, sipas rrethanave të përmendura, duket se situata ka ndryshuar: parcelat që dikur ishin në pronësi të disa personave tashmë janë përqendruar në duart e një pronari të vetëm. Ky ndryshim mund të krijojë një mundësi më të favorshme për negociim juridik dhe ekonomik.
Në këtë logjikë, lind pyetja pse të mos kërkohet një zgjidhje e re. Nëse pronari është i gatshëm për bashkëpunim, hapësira mund të zhvillohet përmes një modeli të partneritetit publiko-privat, në përputhje me legjislacionin përkatës dhe pas një analize të plotë juridike, urbanistike dhe financiare. Një qasje e tillë mund të ketë vlerë edhe sepse nuk do të mbështetej domosdoshmërisht në shpenzime të mëdha direkte nga buxheti komunal: komuna do të mund të sillte tokën ose të drejtat që disponon, ndërsa investitori privat kapitalin dhe kapacitetin realizues, me një model të qartë për përfitimin publik.
Ndërkohë, nuk mund të anashkalohet as dimensioni i sigurisë qytetare. Hapësirat e degraduara dhe rrënojat përballë ndërtesës së Kuvendit Komunal dhe pranë Xhamisë së Ibrahim Pashës nuk janë vetëm çështje pamjeje, por lidhen drejtpërdrejt me rrezikun në terren. Në një mjedis ku qentë endacakë lëvizin lirshëm dhe ku hapësirat nuk janë të sistemuara, rreziku rritet sidomos për fëmijët, të moshuarit dhe qytetarët që frekuentojnë rregullisht këtë pjesë të qytetit.
Zona përreth xhamisë dhe rruga drejt saj përdoren nga qytetarë të moshave të ndryshme, veçanërisht gjatë faljeve dhe tubimeve fetare. Një qytet që synon të jetë modern nuk duhet ta konsiderojë normale që qytetari të kalojë në qendrën e tij me frikë se mund të përballet me një tufë qensh endacakë apo me një hapësirë të rrezikshme e të lënë pas dore. Kjo lidhet me sigurinë publike dhe me përgjegjësinë institucionale, duke e bërë rregullimin e qendrës një çështje urgjente për cilësinë e jetës në Preshevë.
Botuar fillimisht në Bota Sot
