Disa njerëz e kalojnë shpejt një konflikt: zënka mbyllet, jeta vazhdon dhe fjalët e rënda zbehen. Ndërsa të tjerë mbeten të “mbërthyer” pas asaj që u është thënë, edhe kur kanë kaluar vite. Mund t’u vijë ndër mend saktësisht shikimi, toni i zërit apo fjalia që i lëndoi, sikur të kishte ndodhur vetëm dje. Psikologjia dhe neurologjia i kanë lidhur prej kohësh këto dy mënyra të kujtimit me funksionimin real të trurit dhe reagimin e trupit ndaj stresit.
Truri nuk i ruan të gjitha informacionet në mënyrë të njëjtë. Çdo ditë përpunon një sasi të madhe të dhënash, por jo gjithçka kalon në kujtesë afatgjatë. Që një ngjarje të mbetet e ngulitur, truri duhet ta vlerësojë si të rëndësishme. Pikërisht këtu hyn amigdala: pjesa e trurit që lidhet me përpunimin e emocioneve, sidomos atyre që kanë lidhje me frikën, kërcënimin dhe dhimbjen emocionale. Kur një person përballet me një fyerje, poshtërim apo refuzim, amigdala dërgon sinjal se situata është e rëndësishme dhe ia “ngulit” asaj përvoje peshën e duhur në kujtesë.
Në të njëjtën kohë, trupi aktivizon mekanizma stresi. Ai lëshon hormone si adrenalina dhe kortizoli, të cilat ndihmojnë që kujtimi të fiksohet më fort në memorie. Kjo shpjegon pse njerëzit shpesh nuk mbajnë mend çfarë kanë bërë javën e kaluar, por mund të tregojnë me detaje momentin kur dikush i ka poshtëruar publikisht para shumë vitesh. Studimet shkencore e mbështesin këtë ide: ngjarjet me ngarkesë të fortë emocionale lënë gjurmë më të thella në kujtesë sesa përvojat neutrale, për shkak të lidhjes së ngushtë mes amigdalës dhe qendrave të memories në tru.
Fyerjet nuk harrohen: amigdala dhe stresi i “ngulin” në kujtesë
Megjithatë, jo të gjithë reagojnë njësoj ndaj përvojave negative. Tek personat me ankth më të theksuar ose me prirje për shqetësim të vazhdueshëm, truri është më “i gatshëm” të vërejë kërcënimet e mundshme. Kjo nënkupton se edhe një fjali e pakëndshme mund të marrë peshë shumë më të madhe emocionale sesa te dikush që konfliktet i përjeton më sipërfaqësisht. Psikologët e lidhin këtë me prirjen natyrale të trurit: ai ka tendencë t’i përjetojë ngjarjet negative më fuqishëm sesa ato pozitive. Prandaj, një kritikë e vetme mund të errësojë shumë komplimente të tjera.
Te disa persona, pas një fyerjeje vjen edhe një proces i brendshëm që e mban ngjarjen gjallë në mendje. Ata priren të analizojnë pa pushim çfarë ka ndodhur: rikthehen mendërisht te bisedat, imagjinojnë përgjigje të tjera dhe përpiqen të kuptojnë si ka qenë sjellja e tjetrit. Ky proces quhet ruminacion. Sa më shpesh që njeriu kthehet te e njëjta ngjarje, aq më shumë truri e forcon atë kujtim. Me fjalë të tjera, sa herë që ripërjetohet një moment i dhimbshëm, truri e trajton pjesërisht si një përvojë të re, duke e mbajtur emocin aktiv. Kështu mund të lindë edhe një efekt i ngjashëm me ditën kur ka ndodhur: puls i shpejtuar, tension apo ndjenjë zemërimi, sikur ende të ishte në vazhdim.
Hulumtimet tregojnë se kjo gjendje mund ta rrisë nivelin e stresit dhe të rrisë rrezikun për ankth apo simptoma depresive. Në thelb, truri përpiqet “ta zgjidhë” problemin përmes mendimit të përsëritur, por shpesh arrin efektin e kundërt: emocionet ringjallen vazhdimisht dhe nuk shuhen. Për më tepër, sa më shumë të ushqehet ruminacioni, aq më vështirë bëhet të shkëputesh nga ajo histori e vjetër. Ndërkohë, truri vazhdon ta interpretojë si diçka ende të rëndësishme për t’u përpunuar.
Në disa raste, arsyeja pse kujtesa e përvojave negative është edhe më e fortë lidhet me të kaluarën personale. Ata që kanë kaluar situata të vështira emocionale, si fëmijëri me kritika të vazhdueshme, refuzim apo marrëdhënie të paqëndrueshme, mund të zhvillojnë një lloj gjendjeje vigjilence emocionale. Në këtë gjendje, truri i vëren më shpejt shenjat e mundshme të refuzimit apo poshtërimit, edhe kur rreziku real nuk është aq i madh. Kjo shpjegon pse një vërejtje e zakonshme mund të përjetohet si sulm serioz dhe pse emocionet “ngjiten” më lehtë me kujtimet.
Neurologjia thekson se stresi afatgjatë ndryshon mënyrën si truri përpunon emocionet dhe si formohen kujtimet. Kortizoli, hormoni i stresit, luan rol të madh në ngulitjen më të fortë të përvojave negative. Së fundi, është e rëndësishme të kuptohet se kujtimet nuk janë gjithmonë regjistrime objektive të realitetit: njerëzit shpesh nuk mbajnë mend saktësisht situatën, por emocionin që kanë ndier atë moment. Dy persona mund ta kujtojnë krejt ndryshe të njëjtin konflikt—njëri e sheh si debat kalimtar, ndërsa tjetri e ruan si ndjenjën e poshtërimit apo tradhtisë—sepse emocionet veprojnë si një filtër përmes të cilit truri ruan përvojat.
Botuar fillimisht në Telegrafi