Humbja e vendit të punës, vështirësitë financiare, sëmundjet, divorci apo problemet e fëmijëve në shkollë janë sfida që mund të prekin edhe familjet më të qëndrueshme. Por ajo që bie në sy është se jo të gjitha reagojnë njësoj: disa arrijnë t’i kalojnë vështirësitë dhe dalin më të bashkuara, ndërsa të tjera përballen me konflikte dhe pasoja që zgjasin për një kohë të gjatë.
Teoria e stresit familjar shpjegon pikërisht këtë ndryshim. Sipas saj, rezultati i një krize nuk përcaktohet vetëm nga ngjarja që e shkakton atë, por edhe nga burimet që familja ka në dispozicion dhe nga mënyra si anëtarët e interpretojnë atë që po ndodh. Pra, dy familje mund të përballen me të njëjtën situatë dhe të nxjerrin rezultate krejt të ndryshme, varësisht nga mënyra si e menaxhojnë.
Modeli u zhvillua në vitin 1949 nga sociologu amerikan Reuben Hill. Gjatë studimit të familjeve të prekura nga Lufta e Dytë Botërore, ai vuri re se një situatë stresuese nuk prodhonte të njëjtin efekt te të gjitha familjet. Kjo e çoi atë në një qasje që e lidh interpretimin dhe kapërcimin e krizave me mënyrën e funksionimit të familjes si sistem.
Krizat ndryshojnë familjet sipas burimeve dhe mënyrës së përballimit
Brenda këtij modeli, mënyra se si përballohet një krizë përcaktohet nga tre faktorë kryesorë. Në thelb, kombinimi i këtyre elementeve përcakton nëse familja do ta kapërcejë me sukses krizën apo do të përballet me pasoja afatgjata. Përveç kësaj, teoria thekson se çdo familje funksionon si një sistem: secili anëtar ka role, përgjegjësi dhe pritshmëri të caktuara, ndërsa rregullat, vlerat dhe modelet e sjelljes ndikojnë drejtpërdrejt në mënyrën si sfidat kthehen në problem apo në përballim të menaxhueshëm.
Për të ilustruar këtë, teoria sjell shembuj të zakonshëm brenda familjeve. Në disa shtëpi prindërit mbajnë të gjitha përgjegjësitë për fëmijët, ndërsa në të tjera edhe fëmijët e rritur ndihmojnë në kujdesin për motrat dhe vëllezërit. Disa familje e shohin arsimin si prioritet absolut, ndërsa të tjerat i japin më shumë rëndësi vazhdimit të biznesit ose profesionit familjar. Këto dallime bëjnë që ajo që për një familje është krizë e madhe, për një tjetër të jetë një sfidë e përballueshme.
Kur ndodh një situatë e rëndë, reagimet mund të shfaqen në forma të ndryshme. Disa familje përgjigjen me zemërim, akuza apo tërheqje, ndërsa të tjera zgjedhin dialogun, bashkëpunimin dhe mbështetjen reciproke. Kjo priret të lidhet me burimet që familja ka në dispozicion. Burimet e brendshme përfshijnë aftësinë për të menaxhuar stresin, kontrollin e emocioneve, komunikimin e hapur, zgjidhjen e konflikteve, vetëbesimin dhe pjekurinë emocionale. Nga ana tjetër, burimet e jashtme janë po aq të rëndësishme: siguria financiare, mbështetja e familjarëve dhe miqve, ndihma e komunitetit, qasja në kujdes shëndetësor, këshillimi psikologjik ose psikoterapia, si dhe ndihma praktike në jetën e përditshme.
Në praktikë, një nga burimet më të zakonshme të stresit familjar lidhet me humbjen e punës. Nëse personi që humb punën është burimi kryesor i të ardhurave, familja mund të përballet shpejt me pasiguri financiare. Kërkimi i zgjatur për një punë të re shpesh rrit ndjenjën e pafuqisë dhe ndikon në humorin e prindërve, në marrëdhënien në çift dhe edhe në sjelljen e fëmijëve. Përballë këtyre situatave rekomandohet aktivizimi i burimeve të jashtme: kërkimi i ndihmës nga familjarët, miqtë ose komuniteti, shfrytëzimi i programeve mbështetëse dhe, kur është e nevojshme, këshillimi psikologjik. Po aq i rëndësishëm është forcimi i burimeve të brendshme: njohja e faktorëve që e nxisin stresin, ruajtja e rutinës së gjumit, ushqyerjes dhe aktivitetit fizik, pranimi i emocioneve pa i kthyer ato në agresivitet dhe praktika e teknikave të relaksimit.
Edhe kur problemi shfaqet në shkollë, teoria e stresit familjar sugjeron një qasje që shmang reagimet impulsive. Një telefonatë nga shkolla që njofton për sjellje problematike të fëmijës mund të sjellë zemërim, turp ose zhgënjim te prindërit. Megjithatë, në vend të ndëshkimeve të menjëhershme, më e dobishme është të kuptohet shkaku i sjelljes. Biseda me fëmijën, bashkëpunimi me mësuesit dhe psikologun e shkollës zakonisht sjellin rezultate më të mira se sa qasjet ndëshkuese. Gjithashtu, ndryshimet nuk ndodhin brenda natës: modelet e sjelljes ndërtohen me kalimin e viteve dhe kërkojnë kohë, durim dhe gatishmëri për të mësuar mënyra të reja të përballimit të stresit.
Botuar fillimisht në Telegrafi