Ndërsa afrohet data 7 qershor, në opinionin publik po shtrohet një pyetje që po përsëritet shpesh në skenën politike shqiptare: a do të ketë zhvillime të reja dhe të prekshme, apo do të vazhdohet me riciklim të praktikave të deritanishme, ku ndryshojnë individët dhe postet, por jo domosdoshmërisht filozofia e qeverisjes dhe qasja ndaj çështjeve kombëtare. Përgjigjja do të bëhet më e qartë në javët në vijim, por diskutimi ka filluar tashmë.
Në këtë kuadër, vëmendje të veçantë meriton çështja e shqiptarëve të Luginës së Preshevës, e njohur edhe në diskursin historik dhe kombëtar shqiptar si “Kosova Lindore”. Kjo hapësirë shqiptare, që përfshin Preshevën, Bujanocin dhe Medvegjen, vijon të mbetet ndër çështjet më pak të trajtuara në mënyrë sistematike nga institucionet shqiptare dhe ato të Kosovës, edhe pse ka rëndësi strategjike, historike dhe kombëtare.
Gjatë katër dekadave të fundit, Kosova Lindore është përballur me procese të vazhdueshme të shpërnguljes së popullsisë, diskriminimit institucional dhe margjinalizimit politik. Një pjesë e konsiderueshme e popullsisë shqiptare është detyruar të largohet drejt vendeve të Evropës Perëndimore ose të zhvendoset në Kosovë. Këto lëvizje demografike nuk kanë ardhur vetëm si pasojë e faktorëve ekonomikë, por edhe si rezultat i drejtpërdrejtë i politikave shtetërore që kanë ndikuar në pasigurinë sociale, politike dhe ekzistenciale të shqiptarëve në atë rajon.
Edhe pas përfundimit të luftës në ato treva, me emrin e UÇPMB-së, shumë ish-pjesëtarë, aktivistë dhe qytetarë të zakonshëm vazhdojnë të ndeshen me pengesa për t’u rikthyer dhe për të jetuar normalisht në vendlindjet e tyre. Kjo situatë ka krijuar një gjendje të vazhdueshme pasigurie, e cila ndikon drejtpërdrejt në zhvillimin ekonomik, social dhe kulturor të rajonit. Në periudha të ndryshme, persona me prejardhje nga Lugina e Preshevës kanë qenë pjesë e institucioneve të Republikës së Kosovës dhe kanë mbajtur pozita të rëndësishme publike, duke u parë si një zhvillim pozitiv për integrimin e tyre në jetën institucionale.
Përfaqësim i garantuar, jo marketing politik
Megjithatë, bëhet e qartë se duhet një dallim i rëndësishëm mes përfaqësimit individual dhe përfaqësimit autentik politik të një komuniteti të tërë. Pjesëmarrja e individëve me origjinë nga Lugina në institucionet e Kosovës nuk mund dhe nuk duhet të interpretohet automatikisht si përfaqësim i drejtpërdrejtë i interesave politike të shqiptarëve që jetojnë në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë. Përfaqësimi legjitim kërkon mandat të qartë politik dhe lidhje të drejtpërdrejtë me komunitetin që pretendon se përfaqëson.
Pikërisht për këtë arsye, përdorimi i emrit të Luginës së Preshevës për qëllime të marketingut politik, për kalkulime elektorale apo për promovim personal duhet të shmanget, sepse çështja e Kosovës Lindore konsiderohet shumë serioze. Ajo nuk duhet të reduktohet në simbolikë politike apo të përdoret si instrument i debatit ditor partiak. Nga perspektiva e teorisë së përfaqësimit politik, shqiptarët e Kosovës Lindore përbëjnë një komunitet me interes të veçantë kombëtar dhe, sipas kësaj logjike, kërkohet trajtim institucional i veçantë.
Në këtë kuadër, del si e arsyeshme që Republika e Kosovës të shqyrtojë mekanizma kushtetues dhe ligjorë që mundësojnë përfaqësim të garantuar parlamentar për shqiptarët e kësaj treve. Një model i tillë, sipas argumentimit, nuk do të përbënte precedent të pazakontë në demokracitë moderne, por do të ishte reflektim i përgjegjësisë shtetërore ndaj një pjese të kombit që historikisht ka mbetur jashtë kufijve administrativë të Kosovës. Kjo kërkesë lidhet edhe me legjitimitetin historik të Referendumit të 1 dhe 2 marsit 1992, në të cilin qytetarët shqiptarë të Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës shprehën vullnetin e tyre politik për vetëvendosje dhe për lidhje institucionale me Kosovën.
Pavarësisht zhvillimeve politike që pasuan, ky referendum konsiderohet dokument me peshë të rëndësishme historike dhe politike në artikulimin e aspiratave kolektive të shqiptarëve të asaj ane. Një problem shtesë mbetet fakti se shumë qytetarë shqiptarë që jetojnë në këto komuna nuk ndihen të lirë të identifikohen publikisht me subjekte politike të Kosovës apo të shprehin hapur bindjet e tyre kombëtare. Kjo gjendje krijon kufizime serioze në ushtrimin e të drejtave politike dhe demokratike, duke e bërë edhe më të domosdoshëm angazhimin institucional të Kosovës dhe të faktorit shqiptar në përgjithësi.
Sot, Kosova Lindore përballet me sfida të shumanshme: rënie demografike, migrim të vazhdueshëm, mungesë investimesh, diskriminim në administratë, sfida në arsim dhe kulturë, si dhe një ndjenjë të përgjithshme të braktisjes politike. Përballë këtyre realiteteve, kërkesat e qytetarëve të saj paraqiten jo si privilegje, por si kërkesa legjitime për barazi, dinjitet dhe perspektivë. Në këtë logjikë, debati mbi përfaqësimin e shqiptarëve të Kosovës Lindore duhet të zhvendoset nga niveli simbolik në atë institucional, në mënyrë që emri i Luginës së Preshevës të mos përdoret vetëm si pjesë e retorikës, por të shoqërohet me mekanizma konkrete.
Botuar fillimisht në Bota Sot