“Ti s’ke asnjë arsye për të pasur frikë”. Këtë fjali e kisha lexuar e rilexuar, derisa ta mbaja mend edhe si datë në të njëjtin rresht. Në vendlindjen time, mbi një fletë të shkruar me dorë, pranë këtyre fjalëve qëndronte edhe janari i vitit 1999. Letra ishte në të njëjtin formulim me mësimin e thjeshtë që të jep dikush kur do t’i mbajë të qetë mendimet e një fëmije, ndërsa realiteti, asokohe, e bënte çdo “mos u frikëso” të dukej i pamundur.
E mbaj mend mësuesen time që i kishte vendosur të dyja këto – mesazhin dhe datën – në të njëjtin rresht. Por ndërsa e lexon sot, kupton se ajo nuk mund ta dinte se çfarë do të pasonte. Nuk mund ta imagjinonte as arsyet “e shumta” që, më pas, do ta bënin frikën të pranishme për foshnjat dhe fëmijët tanë. Në atë kohë, për një fëmijë të vogël, frika nuk kishte ende formë të qartë; ishte thjesht një ndjesi që vinte nga hijet që shtriheshin përtej derës.
Kur lufta përfundoi dhe nisi paslufta, në rrëfimin e familjes u kthye shpesh një detaj: mënyra si heshtja, ditët dhe njerëzit e tjerë lidhen me atë që nuk thuhet. Një mësim i hershëm, thotë autorja e tekstit, ishte si të dëgjosh e të vëzhgosh pa e thyer qetësinë e të tjerëve. Kjo ndjeshmëri u formua herët, sepse shtëpitë e pas luftës kishin një zë tjetër—qetësi që mbante brenda saj ankthin.
Pas luftës, kur u vizituan për herë të parë shtëpia e prindërve të nënës, ajo ishte rreth tetë vjeç, ose ndoshta nëntë. Për të, ishte ende e paqartë se çfarë kishte ndodhur gjatë viteve pasuese që nga vizita jonë e fundit. Disa gjëra i kuptonte nga shenjat: nënën e kishte parë herë pas here të qante. Zakonisht ajo rrinte ulur pranë telefonit në korridor, duke pritur një telefonatë nga të afërmit që kishin mbetur atje. Edhe pa e shpjeguar, pritja kishte një peshë.
Në atë periudhë, autorja thotë se e kishte parë edhe veten të përplasej me imazhe që vinin nga lajmet. Fotografitë në ekran, tregimet e njerëzve dhe copëzat e informacionit e bënin të vështirë të krijoje një pamje të plotë për atë që kishte ndodhur. Megjithatë, një moment i mbetur në mend i përket një fjalie të thënë nga nëna. Ishte një herë e vetme, kur nëna ia kishte tërhequr vëmendjen me një frazë të drejtpërdrejtë: “Eja dhe shiko çfarë po u ndodh foshnjave dhe fëmijëve tanë”. Ajo e pati dëgjuar, por jo duke e ndjekur menjëherë atë që po i tregohej—në dhomën e ndenjjes, e kishte mbajtur vazhdimisht vëmendjen te lojërat, duke mos u ndalur sa duhet te kuptimi i fjalëve.
Kur heshtja pas luftës flet më shumë se fjalët
Në rrëfimin e mëvonshëm, vendoset një skenë që shpjegon më së miri çfarë do të thotë të mos e kuptosh menjëherë, por ta mësosh më pas. Autorja kujton një mbrëmje ku në shtëpi kishte ankth dhe ku ajo vetë nuk mund ta përballonte dot as pamjen, as atë që po ndodhte rreth saj. Sikur të mos mundej askush t’i përballonte dy pamje: së pari kufomat e fëmijëve dhe pastaj ajo, fëmija, që luante e shkujdesur në dhomën tjetër. Ishte një kontrast i ashpër, që e nxirrte në pah brenda një dite të vetme të gjitha ndarjet e dhimbshme—ata që kishin mundur të shpëtonin dhe ata që kishim lënë pas.
Atë mbrëmje, në shtëpinë e prindërve të nënës, autorja thotë se u ulën të gjithë së bashku dhe pinë çaj, siç kishin bërë gjithmonë para luftës. Ky detaj i thjeshtë e bën edhe më të prekshme atë që ndodhte: forma e zakonshme e një mbrëmjeje nuk mjaftonte për të zbutur gjithçka që kishte ndodhur. Autorja u ul mbi njërin nga jastëkët e qëndisur në dysheme mes të afërmve të saj, një grup njerëzish të të gjitha moshave. Ajo i shihte me kujdes fytyrat e tyre, duke u përpjekur të deshifronte rrudhat që u ishin brazduar në ballë dhe në faqe. Në atë vështrim, po kërkonte të kuptonte: çfarë shqetësimesh, çfarë ankthesh kishin lënë shenja të tilla.
Ky proces i vëzhgimit lidhet me idenë e saj se kishte mësuar herët të respektojë heshtjen. Edhe nëse si fëmijë nuk i kishte kuptuar plotësisht fjalët apo imazhet, ajo e kishte marrë vesh se rrëfimi i të rriturve nuk ishte vetëm për t’u dëgjuar—ishte për t’u ruajtur në mënyrën e vet. Ndërsa kujtimet kthehen te letra e janarit 1999 dhe te mesazhi “Ti s’ke asnjë arsye për të pasur frikë”, teksti nënvizon kontrastin mes asaj që u shkrua dhe asaj që jeta solli. Dhe, përmes skenave të shtëpisë pas luftës, e gjithë kjo shpaloset si një dëshmi e mënyrës se si fëmijëria përpiqet të kuptojë botën, kur bota vetë ka ndryshuar.
Botuar fillimisht në Koha.net