Mitologjia ilire-shqiptare shpesh shihet si një urë që lidh brezat me forma të lashta të përfytyrimit dhe të kuptimit të botës. Në këtë kuadër, Legjenda e Rozafës del si një rrëfim i veçantë, jo vetëm për rolin e saj në traditën lokale, por edhe për mënyrën si ajo mund të pasqyrojë elemente më të gjera shpirtërore të Evropës së Vjetër. Ajo ka gjasa të mos jetë thjesht një mit themelimi lokal, por një sintezë e motiveve që lidhen me besime dhe rite të vjetra.
Rrëfimi i Rozafës i vendos në qendër dy temat kryesore: sakrificën dhe ndarjen. Këto elemente, sipas interpretimeve të studiuesve dhe komparativistëve, shihen si thelbësore për proceset e shtetndërtimit shqiptar, duke vënë në pah idenë se ngritja e pushtetit dhe e institucioneve nuk paraqitet si diçka rastësore, por si e lidhur me një çmim e me një riformatim të brendshëm. Për këtë arsye, legjenda përdoret shpesh si një “dritare” për të kuptuar lidhjen midis mitologjisë dhe strukturave që kanë marrë jetë në kohë të shkuara.
Një pjesë e kërkimit kulturor e trajton Legjendën e Rozafës edhe si dëshmi të lashtësisë dhe të origjinës në rajon. Sipas këtyre qasjeve, miti lidhet me trashëgiminë e miteve themeluese dhe shfaqet si një rrëfim që shpjegon krijimin e një identiteti kolektiv. Në këtë linjë, theksohet se miti që na ka ardhur te Rozafa përfaqëson, në thelb, mitin e themelimit të Shkodrës apo të shtetit ilir. Ai mendohet se ka qarkulluar paralelisht me krijimin e mitit të themelimit të Romës, duke treguar se procese të ngjashme kulturore mund të kenë ndodhur në hapësira të ndryshme të botës mesdhetare.
Në këtë kontekst, sugjerohet se Legjenda e Rozafës mund të rrjedhë nga një mit ilir/paleoballkanik i krijimit, i ndarë me trakët dhe dakët. Rruga e lidhjeve nuk ndalet aty: ky mit i lashtë mendohet se vjen nga miti më i vjetër indoeuropian i krijimit. Kështu, legjenda e Rozafës vendoset në një zinxhir interpretimesh ku motivet kalojnë nga një botëkuptim i hershëm tek një traditë lokale, duke ruajtur disa tipare thelbësore.
Rozafa si dëshmi e thellë e origjinës dhe shtetndërtimit
Krahas interpretimit mitologjik, një pjesë e vëmendjes i kushtohet edhe mjedisit historik ku lidhet rrëfimi. Kalaja e Rozafës në Shkodër përshkruhet si një ndërtim i hershëm, me të dhëna arkeologjike që lidhen drejtpërdrejt me kohën e formimit të qendrës. Gërmimet, sipas të dhënave të cituara në tekst, kanë treguar se muret e kështjellës, të njohura si mure “ciklopike”, datojnë nga shekulli IV apo nga fillimi i shekullit III p.e.s. Kjo periudhë lidhet me dëshminë se Shkodra (Scodra) ka qenë një qendër e rëndësishme politike dhe kulturore ilire.
Kur flitet për fazën helenistike, theksohet se qendra ilire e Shkodrës qëndronte në periudhën e shekullit III–I p.e.s. Në këtë mënyrë, dimensioni historik e forcon interpretimin kulturor: legjenda nuk shihet vetëm si një tregim, por edhe si një mënyrë për të përcjellë kujtesë për hapësira dhe struktura që kanë patur peshë të madhe. Studiues të caktuar, si Zihni Sako, mendojnë se Legjenda e Shkodrës është më e vjetër se variantet serbe dhe se ato greke/rumune. Argumenti lidhet me lidhjen e legjendës me qytetin ilir.
Në këtë argumentim përmenden edhe versionet serbe të lidhura me vëllezërit Mrnjačević, të datuara në shekullin XIV, si dhe variantet të tjera që i atribuohen traditave greke/rumune. Për arsye krahasuese, konsiderohet se origjina e legjendës lidhet më fort me periudhën ilire dhe me strukturat e krijuara në territor. Në fund, idetë krahasuese me mitologjitë indoeuropiane synojnë të ofrojnë një kuptim më të thellë të asaj se si mitet lidhen me politikën dhe me mënyrën se si formësohen institucionet në kohë moderne.
Botuar fillimisht në Koha.net
