Pas Luftës së Ftohtë, Kosova u vendos në qendër të një testi të veçantë për politikën evropiane dhe për mënyrën se si Perëndimi do të përpiqej t’i zbatonte vlerat që predikonte. Në këtë kuptim, pavarësia e Kosovës nuk duhej parë si një “model eksportues” që të përsëritej lehtësisht diku tjetër, por si një përgjigje ndaj një historie krejt të veçantë: dhunë e rëndë, administrim ndërkombëtar dhe shpërbërje e thellë e sovranitetit institucional në terren.
Në materialin e botuar nga Muhamet Brajshori, me autorësi letrare të lidhur me studiuesin Muhamet Brajshori dhe i frymëzuar nga ideja që del nga libri “Roli i Politikës së Jashtme të Gjermanisë ndaj Kosovës 1990–2008” i Sylë Ukshinit, theksohet se Kosova funksionoi si laborator normativ i rendit liberal evropian. Kjo nënkupton se ngjarjet në Kosovë nuk u trajtuan vetëm si një krizë rajonale, por si një provë strukturore për parimet mbi të cilat pretendonte të ngrihej Evropa pas vitit 1989: mbrojtja e të drejtave të njeriut, përgjegjësia ndërkombëtare dhe kufizimi i sovranitetit absolut të shteteve.
Viti 1999 shfaqet si një pikë kthese historike. Për herë të parë pas vitit 1945, sovraniteti shtetëror në zemër të Evropës u kufizua përballë nevojës për të mbrojtur të drejtat e njeriut të një popullsie të pambrojtur. Ky ndryshim i qasjes nuk u shpjegua me logjikën klasike të interesave territoriale, burimeve natyrore apo kalkulimeve gjeopolitike, por me argumente që lidhen me një lloj “normativiteti” të ri: ekzistojnë rrethana ku mosndërhyrja mund të jetë më e dëmshme sesa ndërhyrja.
Kosova u bë vendi ku “rendit liberal” iu testua zbatimi
Ndërhyrja ushtarake e NATO-s në Kosovë, sipas trajtimit që sjell ky tekst, nuk u justifikua përmes interesave strategjike të ngushta, por përmes pretendimit se ka situata ku parimi i mosndërhyrjes nuk mjafton për të garantuar mbrojtjen e të drejtave themelore. Në këtë logjikë, drejtësia nuk u kuptua vetëm si çështje formalitetesh ligjore, por edhe si një vlerësim i ashpër moral përballë rrezikut për jetën dhe të drejtat e civilëve.
Një element që e bën rastin e vitit 1999 edhe më domethënës, në këtë rrëfim, është fakti se ndërhyrja ndodhi pa mandat të drejtpërdrejtë të Këshillit të Sigurimit. Pikërisht këtu del tensioni mes legalitetit formal dhe legjitimitetit moral: rendi liberal, në vend se të vepronte vetëm nëpërmjet rrugëve të legalitetit të rregullt, shfaqet si një praktikë ku argumenti moral u vendos në krye të arsyetimit. Kjo mënyrë veprimi u lexua si një sinjal i qartë se Perëndimi synonte t’i jepte përparësi një standardi të ri, të lidhur me të drejtat e njeriut dhe me përgjegjësinë ndërkombëtare, edhe kur kjo ndeshej me normat klasike të së drejtës ndërkombëtare dhe me parimin e sovranitetit territorial.
Ndërkohë, për Gjermaninë, teksti thekson se ka qenë thelbësore që pavarësia e Kosovës të mos lexohej si një precedent që mund të përdorej lehtësisht si model eksportimi. Sipas kësaj qasjeje, pavarësia interpretohej si përgjigje e veçantë ndaj një historie po aq të veçantë dhune, administrimi ndërkombëtar dhe shpërbërjeje shtetërore. Në këtë këndvështrim, Kosova nuk shfaqet si një “kopje” e skemave të tjera politike, por si një rast i jashtëzakonshëm që lidhej drejtpërdrejt me rrethanat e saj të brendshme dhe me standardet që Evropa po përpiqej t’i vendoste pas vitit 1989.
Ky shpjegim i çon ngjarjet drejt një përfundimi që e vendos Kosovën në planin e gjerë të debatit për rendin liberal: si një hapësirë ku parimet që predikohen, sidomos mbrojtja e të drejtave të njeriut, u përballën me kufizimet e rregullave tradicionale të sovranitetit. Në këtë kuadër, testimi i gatishmërisë së Perëndimit për të vepruar në përputhje me vlerat që shpallte, edhe kur ato binin ndesh me normat klasike të së drejtës ndërkombëtare, del si pjesa thelbësore e kuptimit historik të rastit të Kosovës pas Luftës së Ftohtë.
Botuar fillimisht në Koha.net
