Të shtunën, islandezët do të votojnë për të rifilluar negociatat për t’u bashkuar me Bashkimin Evropian. Rezultati i referendumit nuk ka vetëm peshë për qeverinë në Reykjavik, por edhe për Norvegjinë, e cila tashmë ndodhet në një marrëdhënie të veçantë me Brukselin përmes Zonës Ekonomike Evropiane (EEA).
Një votë “Po” për rifillimin e procesit të anëtarësimit islandez mund të shtrydhë pozicionin e Norvegjisë brenda Zonës Ekonomike Evropiane. Në praktikë, një ndryshim i tillë do ta vendoste Oslon nën presion për të rishqyrtuar raportin e saj me BE-në, në një çështje që ka histori të gjatë dhe është përçarëse. Për më tepër, kryeqytete të tjera evropiane po e ndjekin me vëmendje votën e së shtunës, pikërisht sepse implikimet mund të shtrihen përtej dy vendeve nordike.
Ministri i Jashtëm i Norvegjisë, Espen Barth Eide, ka paralajmëruar në parlament në maj se “Ne duhet të pranojmë se një proces anëtarësimi islandez do të paraqesë sfida të veçanta për Norvegjinë si një vend i EEA-së”. Qeveria norvegjeze, deri më tani, ka pohuar se EEA duhet të mbetet baza e marrëdhënies së saj me Brukselin. Megjithatë, një “Po” islandez do ta bënte të vështirë ta injoronte realitetin: nëse Islanda kalon drejt BE-së, struktura ku Norvegjia mbështet bashkëpunimin me BE-në ndryshon.
EEA në pikëpyetje: çfarë ndodh me Norvegjinë nëse Islanda voton “Po”
Një efekt domino lidhet me mënyrën si EEA e zgjeron tregun e vetëm të BE-së për vendet jo-anëtare. Aktualisht, EEA e shtrin tregun e BE-së në tre vende jo-anëtare të Unionit: Islandën, Lihtenshtajnin dhe Norvegjinë. Nëse Islanda bëhet pjesë e BE-së, atëherë EEA do të reduktohej në dy vende, ku njëri do të ishte Lihtenshtajni, një shtet me rreth 40,000 banorë. Ekonomia e tij është e lidhur ngushtë me Zvicrën, çka e vendos Norvegjinë në një pozicion krejtësisht të ndryshëm.
Në terma politikë, ky ndryshim do ta tkurrte rolin e Norvegjisë në EEA. Në fakt, EEA do të shndërrohej në një marrëveshje dypalëshe midis BE-së dhe Norvegjisë, duke e lënë Norvegjinë të vetmin vend të madh në tregun e vetëm evropian që nuk ka një vend në tryezën e vendimmarrjes të BE-së. Kjo është një nga arsyet pse qeveria e Norvegjisë, edhe kur mbron EEA-në si bazë të marrëdhënies, nuk mund t’i shmanget pasojave të një fitoreje “Po”. Eide e ka ilustruar çekuilibrin me një formulë të qartë: “Nëse Islanda do të bëhej anëtare e BE-së, balanca e fuqisë midis palëve në Marrëveshjen EEA – fillimisht 12 vende me 7 – do të bëhet 28 me 2”.
Istori e EEA-së shpjegon pse kjo temë mbetet e ndërlikuar. Marrëveshja hyri në fuqi në vitin 1994, duke përfshirë edhe Austrinë, Finlandën dhe Suedinë. Më pas, këto shtete iu bashkuan BE-së pas referendumeve pozitive. Teknikisht, EEA do të vazhdonte të ishte në fuqi nëse Islanda bashkohej me Unionin. Por politikisht, argumenti se marrëveshja mbetet një alternativë po aq kuptimplote sa anëtarësimi i plotë, do të ishte më i vështirë për t’u mbrojtur.
Edhe drejtuesit islandezë kanë dhënë sinjale të ngjashme. Kryeministrja Kristrún Frostadóttir, pas takimit me homologun norvegjez Jonas Gahr Støre në shkurt, ka thënë se “Ne do ta mbajmë Marrëveshjen EEA aktive çfarëdo që të ndodhë”. Ajo shtoi se nëse një “po” del nga referendumi nga ana islandeze, do të duhet ende të merret një vendim për anëtarësim të plotë. Ndërsa, nëse një “jo” del, atëherë Norvegjia duhet të mbështetet në një Marrëveshje EEA që të jetë e fortë dhe aktive.
Marrëdhënia e Norvegjisë me projektin evropian ka qenë gjithmonë e tensionuar. Norvegjezët kanë refuzuar anëtarësimin në BE dy herë në referendume: në vitin 1972 dhe 1994. Në të dyja rastet, Norvegjia ishte i vetmi vend kandidat që votoi kundër, me 53.5% dhe 52% që thanë “Jo”. Ky model, sipas të dhënave që qarkulluan më herët, duket se ka vazhdimësi edhe në debatet aktuale: një sondazh i publikuar më parë këtë muaj nga e përditshmja norvegjeze ABC Nyheter tregoi se 49% do të votonin kundër anëtarësimit në BE, krahasuar me 37% që ishin pro.
Shqetësimet themelore të Norvegjisë përfshijnë peshkimin, bujqësinë dhe ngurrimin për të shkëmbyer sovranitetin për një të drejtë të kufizuar në një bllok shumë më të madh. Këto çështje, sipas analizave të bëra publikisht, nuk kanë ndryshuar shumë që nga vitet e 90-ta. Islanda i ka gjithashtu disa shqetësime të ngjashme, por referendumi i së shtunës nuk është vetë anëtarësimi në BE; pyetja ka të bëjë me dhënien e mandatit për qeverinë që të rifillojë negociatat e pranimit. Negociatat u pezulluan në vitin 2015 dhe një referendum i dytë më pas do të vendosë nëse votuesit miratojnë ndonjë marrëveshje përfundimtare.
Kjo do të thotë se negociatat islandeze do të ndiqen nga afër në Oslo dhe mund të dobësojnë pozicionin e skeptikëve të Norvegjisë ndaj BE-së. Hallgrimur Oddsson, drejtor i Europastraumar, i tha Euronews se norvegjezët do të “ndjekin nga afër” mënyrën si do të zhvillohen negociatat, veçanërisht për çështje si peshkimi. Ai parashikon se partitë pro-BE do të tentojnë të ringjallin debatin e anëtarësimit sa herë të krijohet mundësia, edhe pse Norvegjia ka mbajtur dy referendume të tilla. Në këtë kuadër, vota e Islandës mund të sjellë një moment të ri politik, por Norvegjia prapë do të duhet të gjejë arsyet e veta për t’u bashkuar me bllokun, gjë që do të kërkonte një debat të gjerë kombëtar.
Botuar fillimisht në Telegrafi
