Historiani serb Milivoj Beshlin ka folur për një ide që, sipas tij, u ngrit herët dhe u trajtua në mënyrë të organizuar brenda strukturave politike jugosllave: mundësia që Kosova të shndërrohej në republikën e shtatë të federatës. Në këtë rrëfim, ai i vendos në qendër dy udhëheqës reformues të Serbisë, Marko Nikeziq dhe Llatinka Peroviq, duke thënë se pikërisht ata ishin të parët që e morën seriozisht në konsideratë këtë skenar.
Beshlin këtë qëndrim e ka shpalosur gjatë një bashkëbisedimi në podcastin “PIKË” me publicistin Veton Surroi. Sipas tij, ideja e një Republike për Kosovën nuk ishte thjesht një ndryshim i pjesshëm administrativ, por lidhej me ndryshimin e të gjithë strukturës së federalizmit në Jugosllavi. Në këtë kuptim, ai e lidh çështjen me një lëvizje politike që synonte riformatimin e mënyrës se si funksiononin njësitë brenda federatës.
Nikeziq e Peroviq i pari që ngritën idenë e republikës për Kosovën
“Por, të parët, s’mund të thuhet zyrtarisht, që e ngritën çështjen shumë seriozisht dhe sistematikisht, pra mundësinë që Kosova të bëhej republika e shtatë, që nënkuptonte ndryshimin e të gjithë strukturës së federalizmit jugosllav, ishin udhëheqja reformuese e Marko Nikeziqit dhe Llatinka Peroviqit”, ka thënë Beshlin. Ai e ka përforcuar këtë interpretim duke theksuar se këta dy liderë erdhën në krye të Partisë në Serbi në fund të vitit 1968.
Historiani serb ka vijuar më tej me kronologjinë politike që, sipas tij, çoi në diskutime më të gjera rreth statusit të Kosovës. Ai ka thënë se pas rrëzimit të Aleksandar Rankoviqit nisi një proces i gjerë reformash kushtetuese, ndërsa gjatë vitit 1968 u zhvilluan diskutime intensive për zgjerimin e kompetencave të krahinave autonome. Në këtë fazë, sipas interpretimit të Beshlinit, çështja nuk u trajtua vetëm në planin e një rregullimi teknik, por si pjesë e një përpjekjeje më të gjerë për ndryshim institucional.
Gjatë debatit për amendamentet kushtetuese, Beshlin thotë se Kosova fitoi kompetenca më të gjera dhe se iu dha hapësirë për një vetëqeverisje më substanciale. Ai ka theksuar se emërtimi i saj ndryshoi: nga Krahina Autonome e Kosovës dhe Metohisë në Krahinën Socialiste Autonome të Kosovës. Kjo, sipas tij, përfaqësonte një ndërhyrje të drejtpërdrejtë në mënyrën se si statusi i Kosovës përshkruhej brenda kuadrit jugosllav.
Në këtë kuadër, Beshlin ka përmendur edhe rëndësinë e vitit 1968 si një pikë kthese politike. Sipas tij, në atë periudhë u krijua një narrativë anti-Rankoviq, ndërsa brenda Partisë Komuniste nisi një proces reflektimi për masat represive që, sipas interpretimit të tij, ishin zbatuar në Kosovë. Kjo tregon se ndryshimet kushtetuese dhe diskutimet për kompetencat e krahinave autonome lidhen, në mënyrën e të kuptuarit të Beshlinit, me kontekstin më të gjerë politik të kohës.
Në përmbledhje, rrëfimi i historisë që sjell Milivoj Beshlin e vendos theksin te një zinxhir ngjarjesh: fillimisht rrëzimi i Aleksandar Rankoviqit dhe nisja e reformave kushtetuese, pastaj diskutimet intensive të vitit 1968 për zgjerimin e kompetencave të krahinave autonome, dhe në fund ndryshimet që prekën Kosovën, përfshirë rritjen e kompetencave dhe ndryshimin e emërtimit nga Krahina Autonome e Kosovës dhe Metohisë në Krahinën Socialiste Autonome të Kosovës. Për Beshlin, në themel të kësaj lëvizjeje përmendet roli i udhëheqjes reformuese të Marko Nikeziqit dhe Llatinka Peroviqit si grupi i parë që e trajtoi idenë e ngritjes së Kosovës në nivel republike brenda Jugosllavisë.
Botuar fillimisht në Koha.net