Koncerni “Meta” ndoshta u ka zënë syrin shumë njerëzve, por jo të gjithë kanë dëgjuar “ByteDance”. Megjithatë, kjo platformë i përket pikërisht zhvilluesit të TikTok-ut. E njëjta logjikë vlen edhe për shumë përdorues që hapin çdo ditë aplikacionet e rrjeteve sociale, pa u ndalur te mënyra se si ato ndikojnë në informacionin që shfaqet dhe te të dhënat që mblidhen. Ndërkohë, Në Evropë debatohet gjithnjë e më shumë për kufizimin e ndikimit të kompanive të mëdha teknologjike dhe për alternativat që do të ishin më të kontrollueshme brenda kontinentit.
Këta gjigantë janë bërë të fuqishëm për shkak të shkallës së përdorimit. Meta, për shembull, ka një shtrirje të jashtëzakonshme: deri në tre miliardë përdorues përdorin Instagramin, ndërsa pothuajse dy miliardë përdorin TikTok-un. Përtej dominimit në treg, kritikët theksojnë se ndikimi i platformave shkon më larg se thjesht numrat e përdoruesve. Algoritmet e platformave, sipas tyre, ndikojnë në mënyrën se si përdoruesit i marrin dhe i rendisin lajmet, si dhe, deri diku, si e perceptojnë botën përmes filtrit që ofrojnë rrjetet sociale.
Në qendër të kritikave është fakti që platformat nuk po trajtojnë, sipas argumenteve të ngritura në debat, në mënyrë të mjaftueshme çështje si lajmet e rreme, nxitja e polarizimit dhe favorizimi i përmbajtjeve ekstreme në logjikën e algoritmit. Një tjetër pikë e përsëritur në diskutim lidhet me mbrojtjen e të dhënave. Kjo lidhet, ndër të tjera, me reklamat e personalizuara dhe me përdorimin e të dhënave në trajnimin e inteligjencës artificiale të këtyre kompanive.
Pjesë e debatit është edhe çështja e rregullimit për të rinjtë. Në Evropë, disa vende po diskutojnë ndalimin e rrjeteve sociale për të miturit; ndërkohë, Australia e ka vendosur këtë ndalim tashmë. Përtej këtij diskutimi, ka vite që ekziston një përplasje mes BE-së dhe themeluesit të Meta-s, Mark Zuckerberg, pikërisht për mënyrën e moderimit të përmbajtjes në platforma.
Alternativat evropiane kërkojnë sovranitet digjital dhe transparencë
Ndër platformat kryesore që përmenden në argumentet e debatit janë edhe “X”, dikur Twitter, ku pas shitjes te Elon Musk dhe riemërtimit në “X” kanë dalë nga përdorimi shumë përdorues dhe reklamues. Për TikTok-un, shqetësimet janë të lidhura me origjinën dhe me lidhjet e perceptuara politike: TikTok-ut kinez i atribuohet afërsi me shtetin dhe Partinë Komuniste të Kinës, çka ka ngritur dyshime për censurë. Në anën tjetër, autoritetet evropiane të sigurisë kanë paralajmëruar se TikTok/ByteDance ruan të dhëna në shkallë të paqartë, duke e lënë ende pa përgjigje pyetjen nëse dhe si mund t’i përdorë Kina këto të dhëna.
Ndërsa kritika ndaj gjigantëve rritet, po rritet edhe interesimi për alternativa evropiane. Mastodon, nga Gjermania, përmendet si ndër platforma më të njohura për alternativë ndaj Instagramit dhe X. Franca ofron PeerTube, një alternativë ndaj YouTube të Alphabet (Google). Po ashtu, në vitin 2022 aplikacioni BeReal pati një popullaritet të shkurtër, duke kufizuar përdoruesit të postojnë vetëm një foto në ditë pa modifikim, me synimin për të ulur varësinë. Rrjeti holandez Eurosky synon ruajtjen e të dhënave në mënyrë të decentralizuar dhe në përputhje me GDPR.
Një alternativë më e re është W Social nga Suedia, e lançuar më 9 maj 2026. Rrjeti prezantohet si një platformë e drejtuar sipas ligjit të BE-së, me të dhëna të ruajtura në Evropë dhe me përdorues të verifikuar realë. Shumë politikanë evropianë i kanë përshëndetur këto alternativa, duke i lidhur me idenë e sovranitetit digjital. Për shembull, Henna Virkkunen, zëvendëspresidente e Komisionit Evropian, është aktive në Mastodon që nga qershori 2025. Po ashtu, partia e Gjelbër në Bundestagun gjerman ka propozuar që institucionet publike të përdorin vetëm produkte që nuk janë nën kontrollin e qeverive jo-evropiane.
Shembulli i Mastodon-it tregon edhe ndryshimet teknike që e dallojnë nga rrjetet tradicionale. Platforma funksionon në mënyrë të decentralizuar: të dhënat ruhen në servera të ndryshëm dhe jo në një server të vetëm. Ajo përdor protokollin ActivityPub dhe është pjesë e Fediversit, një rrjet platformash të pavarura, kryesisht evropiane. Për më tepër, platformat mbështeten te software me burim të hapur, çka i bën ato më të lira dhe më transparente. Një element tjetër që theksohet është se algoritmet shmangin rekomandimet e pafundme dhe favorizimin e përmbajtjeve ekstreme, duke synuar mbrojtjen e të rinjve dhe parandalimin e varësisë.
Megjithatë, avantazhi kryesor i rrjeteve sociale mbetet numri i madh i përdoruesve, i cili sjell shtrirje dhe dukshmëri. Kjo është edhe dobësia kryesore e alternativave evropiane: ato janë ende shumë të vogla për të pasur ndikim global të krahasueshëm. Përdorimi i tyre, në disa raste, shihet si më i ndërlikuar për shkak të mënyrës së ndryshme të funksionimit. Sipas Jochim Selzer nga “Chaos Computer Club”, kërkohet një nivel bindjeje që përdoruesit të shkëputen nga modeli i njohur i rrjeteve sociale të mëdha dhe të përshtaten me faqosjet e platformave të reja.
Edhe në të dhëna të drejtpërdrejta të përdorimit, hendeku është i dukshëm. Mastodon ka rreth 10 milionë llogari dhe rreth 1 milion përdorues aktivë mujorë. PeerTube ka rreth 1 milion video. Edhe kështu, këto konsiderohen ndër platforma “të mëdhatë” në Evropë. Por për momentin, nuk duket se alternativat evropiane mund të konkurrojnë seriozisht me gjigantët amerikanë apo kinezë.
Botuar fillimisht në Bota Sot
