Nata e keqe shpesh lë pas një ndjesi të rëndë kur zgjohemi: sy të lodhur, trup të rënduar dhe mendime që nuk “kapin” menjëherë. Në momente të tilla, shumë njerëz e thonë të njëjtën fjali: “S’ka problem, do ta kompensoj gjatë fundjavës”. Për disa ky është thjesht një rastësi, ndërsa për të tjerë ka nisur të kthehet në model të përhershëm.
Një sondazh me afro 8,000 të rritur në SHBA ka treguar se pothuajse gjysma e tyre flenë rregullisht më gjatë në fundjavë. Në të njëjtën linjë, adoleshentët duket se e bëjnë më shpesh se çdo grupmoshë tjetër. Kjo shpjegon pse ideja e “fjetjes së vonuar” konsiderohet nga shumë si mënyrë për të balancuar ditët kur gjumi mungon.
Në përgjithësi, të rriturve u këshillohet të synojnë rreth shtatë deri në nëntë orë gjumë. Për adoleshentët, nevojat vlerësohen më të larta: tetë deri në dhjetë orë. Megjithatë, realiteti nuk e lejon gjithmonë këtë. Puna, shkolla, ritmet e familjes apo faktorë të tjerë bëjnë që disa netë të shkurtojnë gjumin, duke e çuar pyetjen në qendër: nëse nuk po flini mjaftueshëm gjatë javës, a është e drejtë të flini më gjatë në fundjavë?
A mund ta zbusë pasojat “fjetja në mëngjes”?
Për të kuptuar pse ndonjëherë gjumi shtesë në fundjavë mund të duket si zgjidhje e thjeshtë, duhen parë dy procese kryesore që rregullojnë gjumin. E para është homeostaza, pra aftësia e trupit për të mbajtur një ekuilibër të qëndrueshëm të brendshëm—në këtë rast mekanizmi që tregon sa shumë gjumë i nevojitet trupit. Sa më gjatë qëndrojmë zgjuar, aq më shumë rritet presioni për gjumë dhe aq më e madhe bëhet dëshira për t’u shtrirë e për të fjetur.
E dyta është ritmi cirkadian, që njihet edhe si ora biologjike e trupit. Ky ritëm rregullohet çdo ditë nga disa sinjale: ekspozimi ndaj dritës dhe errësirës, ndryshimet e temperaturës, madje edhe nga koha kur hamë ose kur lëvizim. Këto dy procese punojnë bashkë për të na bërë të ndihemi të përgjumur në një kohë të përshtatshme çdo natë—jo thjesht kur “na del gjumi”, por kur trupi e pret atë.
Problemi lind kur kompensohet gjumi i humbur në një mënyrë që i çrregullon këto mekanizma. Gjumi shtesë në mëngjes mund të ndikojë si homeostazën e gjumit, ashtu edhe orën biologjike. Kjo vlen pavarësisht nëse shkoni në shtrat më herët se zakonisht apo nëse thjesht flini më gjatë në mëngjes. Arsyeja është se gjumi shtesë ul presionin për të fjetur më vonë gjatë ditës. Si pasojë, shumë njerëz mund të mos ndihen të lodhur deri shumë vonë atë mbrëmje—dhe kështu cikli i zakonshëm prishet.
Ndërkohë, nuk ndodh vetëm që orari zhvendoset. Kur ndryshon koha e gjumit, ndërron edhe koha kur kryhen aktivitetet e tjera: mëngjesi, drekat, koha e punës apo e shkollës, madje edhe momentet kur lëvizim dhe ekspozohemi ndaj dritës. Kjo do të thotë se trupi nuk po merr sinjale të njëjta në të njëjtën orë si ditët e zakonshme. Për këtë arsye, kompensimi në fundjavë mund të krijojë një efekt zinxhir që vështirëson rikthimin në ritmin e rregullt pasditën e së hënës.
Botuar fillimisht në Koha.net
