Vepra “Epizode historike” e Atë Paulin Margjokajt, botuar në vitin 2020 nga shtëpia botuese Botime Françeskane, sjell në qendër një nga momentet më të rëndësishme të historisë politike, diplomatike dhe kombëtare shqiptare të shekullit XIX. Libri ka gjithsej 87 faqe dhe mban numrin ndërkombëtar të identifikimit bibliografik ISBN 978-99956-979-5-2. Në këtë botim, autori ndjek një qasje që e sheh ngjarjen jo si një akt të vetëm, por si një proces të gjatë zhvillimesh.
Në kapitullin “Shqiptarët në Prizren”, Margjokaj shpjegon formimin, organizimin dhe veprimtarinë fillestare të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Sipas mënyrës se si e shtjellon autori këtë periudhë, themelimi i Lidhjes nuk mbyllet vetëm me Kuvendin e 10 qershorit 1878. Përkundrazi, Lidhja paraqitet si rezultat i një vargu zhvillimesh që kishin nisur më përpara, duke u lidhur me rrezikun e copëtimit të trojeve shqiptare, nevojën për bashkim të vilajeteve dhe përpjekjet për organizimin e mbrojtjes së armatosur.
Një vend i rëndësishëm në interpretimin e Margjokajt zë vendosja e Lidhjes në kontekstin e gjerë të Krizës Lindore. Ai e lidh periudhën me Luftën Ruso-Osmane të viteve 1877–1878, me Traktatin e Shën-Stefanit dhe me Kongresin e Berlinit. Humbja e Perandorisë Osmane dhe përparimi i ushtrive ruse, sipas shtjellimit të veprës, krijuan kushte të favorshme për zgjerimin territorial të shteteve fqinje. Këto plane, në qendër kishin synimin që brenda kufijve të tyre të përfshiheshin edhe krahina të banuara nga shqiptarët.
Por organizimi politik i shqiptarëve, siç shfaqet në faqet 2–15 të veprës, nuk nis vetëm si reagim i drejtpërdrejtë ndaj vendimeve të Shën-Stefanit. Autori e çon vëmendjen te pranvera e vitit 1877, kur ende pa përfunduar Lufta Ruso-Osmane, në Janinë u zhvillua një mbledhje e krerëve të Shqipërisë së Jugut. Në këtë takim, Abdyl Frashëri shfaqet si figura më e rëndësishme. Nga mbledhja doli një memorandum drejtuar qeverisë osmane, i cili kërkonte bashkimin e krahinave shqiptare në një vilajet të vetëm.
Procesi drejt Lidhjes: nga memorandumet te mbrojtja e vilajeteve
Në memorandum, kërkesat ishin të qarta. Administrata e vilajetit të bashkuar duhej të ishte në duart e shqiptarëve. Gjuha shqipe duhej të përdorej në shkolla dhe në gjykata. Rekrutët shqiptarë duhej ta kryenin shërbimin ushtarak brenda territorit të vilajetit. Ndërkaq, të ardhurat financiare të vendit duhej të shfrytëzoheshin kryesisht për zhvillimin e tij. Margjokaj thekson se këto kërkesa tregojnë se ideja e autonomisë administrative shqiptare ishte artikuluar përpara se rreziku i drejtpërdrejtë që sollën vendimet e Shën-Stefanit të bëhej i pashmangshëm.
Megjithatë, kërkesa për bashkimin e vilajeteve, sipas pasqyrimit në vepër, nuk paraqitet si program për shkëputje të plotë nga Perandoria Osmane. Ajo përmbante elementet fillestare të një projekti politik autonomist, sepse synonte njohjen e shqiptarëve si një bashkësi e veçantë, me territor, administratë, gjuhë dhe interesa të përbashkëta. Pikërisht për këtë arsye, Lidhja Shqiptare e Prizrenit nuk del si diçka që lind “në një zbrazëti politike”, por si një vazhdim i një mendimi kombëtar që kishte filluar të merrte formë.
Një tjetër hap në këtë vijë procesesh, sipas veprës, u shfaq më 12 shkurt 1878, kur u shpall protesta e njohur me emërtimin “Prej Malësive Shqiptare”. Në këtë dokument, Shqipëria e Jugut, Shqipëria e Mesme dhe Shqipëria e Veriut paraqiteshin si pjesë e së njëjtës tërësi historike dhe territoriale. Rëndësia e dokumentit, sipas trajtimit të Margjokajt, qëndron te fakti se hapësira shqiptare nuk përkufizohej sipas ndarjeve administrative të Perandorisë Osmane, por sipas kujtesës historike, përkatësisë etnike dhe të drejtës së trashëguar të shqiptarëve mbi tokat e tyre.
Pas saj, më 3 mars 1878 u nënshkrua Traktati i Shën-Stefanit ndërmjet Rusisë dhe Perandorisë Osmane. Vendimet e traktatit parashikonin krijimin e një Bullgarie të zgjeruar dhe zgjerimin territorial të Serbisë dhe Malit të Zi. Brenda këtyre projekteve, përfshiheshin edhe vise të gjera shqiptare. Në këtë mënyrë, traktati e bëri të qartë se pa një organizim të përbashkët, trojet shqiptare rrezikonin të copëtoheshin mes shteteve fqinje.
Veprimet e drejtpërdrejta të banorëve të zonave të prekura pasqyrohen edhe në dokumentimin e veprës. Pas lajmit se Dibra parashikohej të përfshihej në Bullgarinë e zgjeruar të Shën-Stefanit, banorët e saj i kërkuan drejtim ambasadorit britanik në Stamboll. Në telegramin e tyre, ata deklaronin se Dibra ishte një vend shqiptar dhe se popullsia e saj, myslimane dhe e krishterë, i përkiste të njëjtit gjak. Dibranët shprehnin gatishmërinë për të qëndruar deri në fund kundër përfshirjes së vendit të tyre nën sundimin bullgar. Kjo dëshmi, siç figuron në trajtimin e Margjokajt, lidhet me mënyrën si konceptohej përkatësia dhe hapësira shqiptare në këtë periudhë vendimtare.
Botuar fillimisht në Bota Sot
