Pyetja kryesore nuk është nëse Shqipëria dhe Kosova kanë nevojë për investime, sepse përgjigja është e qartë. Tani sfida reale është një tjetër: si të arrijmë të dallojmë projektet që sjellin zhvillim nga ato që rrezikojnë interesin publik, pa rënë në një refuzim automatik të gjithçkaje që vjen nga jashtë. Në një moment kur ekonomitë kërkojnë ritëm rritjeje dhe vende të reja pune, mënyra si menaxhohen investimet bëhet vendimtare.
Debatet në dy vendet shpesh ndizen sapo shpallet një projekt i madh. Mjafton të flitet për një investim turistik, energjetik apo industrial dhe diskutimi largohet shpejt nga aspektet ekonomike e kthehet në një bisedë të gjerë për pronësinë, ndikimin në mjedis, transparencën dhe interesin publik. Në shumë raste, debati zgjeron horizontin edhe me pyetje për motive të fshehta. Duke pasur parasysh historinë e rajonit, shqetësimet e qytetarëve nuk janë të pabaza—dhe pyetjet e vështira i takojnë gjithmonë shoqërisë, ndërsa pushtetarët duhet të jenë të gatshëm t’i adresojnë me përgjegjësi.
Megjithatë, problemi shfaqet kur skepticizmi ndaj një projekti të caktuar kthehet në skepticizëm ndaj vetë investimeve. Kjo logjikë e ngushtë e zhvendos diskutimin nga analiza e dokumenteve te gjykimet paraprake. Një projekt mund të shpallet i mirë apo i keq shumë kohë para se të shqyrtohen në detaje procedurat, skemat financuese, dokumentet teknike dhe ndikimet reale. Në vend që vendimi të bazohet në fakte, ndodh që investitorët të përballen me dënime ose lavdërime që nuk lidhen drejtpërdrejt me përmbajtjen e projektit, por me narrativat që krijohen rreth tij.
Ky fenomen shpjegohet edhe nga një “luks” që shoqëritë në zhvillim shpesh nuk e kanë. Kur vendet me nevoja të mëdha zhvillimi hyjnë në cikël të gjatë diskutimesh pa analizë, rrezikohet të humbet koha dhe të humbasin mundësitë. Historia ekonomike e Europës tregon se prosperiteti nuk u ndërtua mbi frikën nga kapitali, por mbi aftësinë për ta tërhequr dhe për ta vënë në shërbim të zhvillimit ekonomik. Pra, në vend që të mendohet si fillim “nëse duhet” kapitali, duhet të mendohet “si” kapitali të lidhet me rregulla të qarta, kontrolle dhe përfitime konkrete.
Zhvillimi kërkon kapital: kriteret që i dallojnë projektet e mira
Një qasje më produktive nis me gazetarinë dhe informacionin e saktë, por edhe me institucione që e trajtojnë vendimmarrjen si proces të matshëm. Në praktikë, kjo do të thotë që projektet të vlerësohen përmes dokumenteve dhe standardeve, jo përmes sinjaleve emocionale të debatit publik. Çështjet e pronësisë duhet të sqarohen me dokumentacion; ndikimi mjedisor duhet të verifikohet me studime dhe mekanizma kontrolli; transparenca duhet të jetë e plotë, jo selektive; ndërsa interesat publike duhet të jenë pjesë e projektimit të qysh në fillim, jo justifikim pas vendimeve të marra. Vetëm kështu skepticizmi kthehet në instrument kontrolli dhe jo në pengesë ndaj zhvillimit.
Në këtë kontekst, është e rëndësishme të kuptohet pse vendet europiane veprojnë ndryshe. Në mbarë Europën, qeveritë garojnë në mënyrë agresive për tërheqjen e kapitalit të huaj. Logjika e tyre është e thjeshtë: nëse kërkohet zhvillim, kapitali nuk është thjesht një term ekonomik, por mjet që sjell investime, punësim dhe aktivitete prodhuese. Rrjedhimisht, konkurrenca mes qeverive nuk bëhet duke hedhur dyshime të përgjithshme, por duke krijuar kushte që investimet të jenë të sigurta, të menaxhuara dhe të dobishme për ekonominë.
Për Shqipërinë dhe Kosovën, sfida është të ndërtojnë këtë aftësi për përzgjedhje dhe kontroll, pa u kthyer debati në refuzim refleks. Qytetarët duhet të ruajnë të drejtën për të bërë pyetje të vështira; por po ashtu, proceset duhet të ecur përpara me analizë dhe me standarde. Vetëm kur projektet gjykohen mbi bazën e procedurave, financimit dhe ndikimeve reale, debati kthehet në vlerë për të gjithë—dhe kapitali shndërrohet në zhvillim, jo në burim tensioni. Në fund të fundit, vendimet e mira nuk vijnë nga frika, por nga përgjegjësia për të verifikuar, për të rregulluar dhe për të orientuar investimet aty ku ato shërbejnë interesin publik.
Botuar fillimisht në Koha.net
