Tre shekuj pas shpërnguljes nga Shkodra dhe rrethinat e saj, arbneshët që jetojnë në Zarë vazhdojnë të mbajnë gjallë gjurmë të identitetit dhe trashëgimisë kulturore. Megjithatë, sot numri i tyre është i vogël dhe gjuha arbnisht është në rrezik të zhduket, ndërsa përdorimi i saj po zbehet nga brezi në brez.
Me rastin e 300-vjetorit të vendosjes së tyre në Zarë, u organizuan “Ditët e Kulturës Arbneshe”. Aktiviteti u konceptua si një manifestim që mblodhi figura të rëndësishme të arsimit, kulturës dhe studiues nga të gjitha hapësirat shqiptare. Organizimi u realizua me iniciativën e Shoqatës së Prefekturës së Zarës dhe në bashkëpunim me institucionet lokale.
Në lagjen “Arbanas”, ku arbneshët jetojnë prej shekujsh, banorët tregojnë se dikur gjuha shqipe flitej pothuajse në çdo familje. Ndërsa tani ajo dëgjohet shumë rrallë, duke e bërë ruajtjen e traditës gjuhësore një sfidë gjithnjë e më të vështirë. Pikërisht në këtë kontekst, jubileu shërbeu për të vënë theksin te nevoja për një angazhim më të organizuar, që të mos humbasë ajo që është përcjellë ndër breza.
“Këtë vit bëhen 300 vjet prej kur të parët tanë kanë ardhur këtu. Familja ime janë arbneshë, por sot flasim shumë pak arbnisht”, tha Nino Stipçeviq. Sipas tij, edhe brenda familjes, përdorimi i gjuhës është ulur dukshëm, çka tregon për një ndryshim të gjerë në mënyrën se si e ruajnë gjuhën komunitetet e vogla.
Edhe Leon Qurkoviq e lidh drejtpërdrejt humbjen e gjuhës me hendekun mes brezave. Ai thotë se prindërit e tij kanë qenë arbneshë dhe në familje është folur arbnisht, por fëmijët tashmë nuk e dinë ta flasin. “Gruaja ime e kupton, por nuk di ta flasë”, u shpreh ai, duke treguar se edhe kur kuptimi ekziston, aktivizimi i gjuhës në përditshmëri nuk po ndodh njësoj si dikur.
Teksa vjen më tej te gjendja aktuale, Albino Mikoliq thekson se sot kanë mbetur vetëm disa familje që ende mund të komunikojnë në arbnisht. Ai shprehet se shumica janë martuar me komunitete të tjera dhe gjuha po humbet. “Ndoshta vetëm tri shtëpi ende flasin pak arbnisht”, tha Mikoliq, duke e bërë të qartë se numri i folësve aktivë po zvogëlohet.
Jubileu 300-vjeçar për Arbneshët në Zarë: ruajtje me veprime konkrete
Në akademinë solemne kushtuar këtij jubileu morën pjesë përfaqësues institucionesh dhe studiues nga Kosova e trevat shqiptare. Gjatë aktivitetit u ngrit shqetësimi për ruajtjen e identitetit kulturor dhe gjuhësor të arbneshëve. Studiuesi, dr. prof. Isak Shema, tha se ky përvjetor duhet të shërbejë si një moment reflektimi për të ardhmen e arbneshëve në Zarë. Sipas tij, “Këtu është dhënë një vizion për ruajtjen e gjuhës, zakoneve dhe identitetit të arbneshëve të Zarës”.
Ndërsa studiuesi dr. prof. Bardh Rugova vlerësoi interesimin institucional në Kroaci për trashëgiminë arbneshe, por theksoi se duhen hapa konkretë për ruajtjen dhe revitalizimin e arbnishtes. Ai i qëndroi idesë se mbështetja nuk mund të mbetet vetëm në vlerësime simbolike. “Nuk mjafton vetëm ta quajnë arbnishten pasuri kulturore. Duhet të ndërmerren veprime konkrete për ruajtjen e saj”, tha Rugova.
Në përpjekje për ta mbajtur gjallë gjuhën shqipe tek brezat e rinj, profesor Vesel Lekaj dhe Shoqata e Shqiptarëve në Qarkun e Zarës po organizojnë mësim plotësues në gjuhën shqipe për nxënësit arbanas. Këto veprime synojnë ta bëjnë gjuhën të dëgjohet dhe të përdoret më shumë në jetën e përditshme, duke e kthyer mësimin në një instrument që ndihmon komunitetin të ruajë atë që rrezikohet të humbasë.
Botuar fillimisht në Telegrafi