36-vjetori i Deklaratës Kushtetuese rikthen në vëmendje një moment historik për Kosovën, të lidhur me një periudhë të jashtëzakonshme represioni dhe kufizimesh të rënda politike. Më 2 korrik, në vitin 1989, kur shtetrrethimi kishte bllokuar jetën publike, 114 delegatë të Kuvendit të atëhershëm të Kosovës u mblodhën para ndërtesës së bllokuar të Kuvendit në Prishtinë. Qëllimi i tyre ishte shpallja e Deklaratës Kushtetuese, një akt që shënoi nisjen e rrugës për shtetësinë e Kosovës.
Ngjarja lidhet drejtpërdrejt me përkeqësimin e situatës pas ndryshimeve të mëdha në qeverisje. Pas suprimimit të autonomisë më 23 mars 1989 nga Serbia, presioni ndaj institucioneve dhe përfaqësuesve politikë në Kosovë u rrit ndjeshëm. Delegatët shqiptarë të Kuvendit u vunë përballë presioneve të mëdha për të miratuar ligje që e çonin Kosovën nën kontroll të plotë të Beogradit, në kundërshtim me vullnetin politik të shumicës.
Në këtë klimë, ideja e një Deklarate Kushtetuese u hodh si hap i parë drejt ndërtimit të një kuadri të ri politik për Kosovën. Koncepti synonte të krijonte një drejtim të ri brenda Jugosllavisë, si një njësi federale, duke i dhënë peshë të veçantë vetëvendosjes politike. Edhe pse tentativa për ta mbajtur seancën në mënyrën e zakonshme u pengua nga mbyllja fizike e Kuvendit, delegatët nuk e ndalën punën: mbledhja u zhvillua në platonë para objektit, e mbështetur edhe nga qytetarët.
Deklarata Kushtetuese, ashtu siç përshkruhet në përmbajtjen e saj, mbështetej mbi pesë pika kyçe. Në pikën 1 theksohej se “me këtë deklaratë shprehet dhe shpallet qëndrimi burimor kushtetues i popullsisë së Kosovës dhe i këtij Kuvendi si akt i vetëvendosjes politike në kuadër të Jugosllavisë”. Me këtë, delegatët vendosën qartë bazën e qëndrimit politik e institucional që ata i atribuonin popullsisë së Kosovës dhe Kuvendit të atëhershëm.
Një akt që i dha kornizë vetëvendosjes në kuadër të Jugosllavisë
Pika 2 vijonte më tej me formulime të qarta për pozitën e Kosovës brenda Jugosllavisë. Aty thuhej se “ky kuvend duke e shpallur nga ana e tij dhe në nivel të tij Kosovën si njësi të barabartë në Jugosllavi, në bazë të principeve të demokracisë autentike mbi respektimin e vullnetit të njerëzve dhe të kolektiviteteve njerëzore dhe kombëtare, pret konfirmimin e këtij akti konstitutiv të tij në Kushtetutën e Jugosllavisë me mbështetje të plotë të opinionit demokratik në Jugosllavi dhe të opinionit ndërkombëtar”.
E treta e Deklaratës Kushtetuese vinte theksin te mënyra si kuvendi konfirmonte Kosovën dhe pozitën e re kushtetuese. Në këtë pjesë theksohej se kuvendi, Kosova dhe pozita e re kushtetuese konfirmohen si bashkësi politiko-kushtetuese dhe pozitë politiko-kushtetuese e përbashkët e qytetarëve dhe nacionaliteteve të barabarta të Kosovës. Po ashtu, aty përcaktohej se shqiptarët, si shumicë e popullsisë së Kosovës dhe një ndër popujt më numerikë në Jugosllavi, si dhe serbët dhe të tjerët në Kosovë, konsiderohen popull-komb dhe jo kombësi (pakicë kombëtare).
Në vijim, deri në zbatimin definitiv juridik të Deklaratës Kushtetuese, dokumenti shtronte edhe mënyrën se mbi çfarë do të mbështeteshin institucionet. Formulimi në tekst sqaron se Kuvendi dhe organet e pushtetit të Kosovës do të mbështesin marrëdhëniet e tyre në rendin kushtetues të Jugosllavisë në Kushtetutën në fuqi të Jugosllavisë. Ndërkohë, ato nuk do t’i mbështesnin në amendamentet e Kushtetutës së RS të Serbisë të vitit 1989, çka nënkupton edhe anulimin e një praktike të lidhur me këto ndryshime ligjore. Kështu, 36 vjet pas shpalljes, Deklarata Kushtetuese mbetet e lidhur me një përpjekje konkrete institucionale për ta mbajtur të hapur rrugën e vetëvendosjes në një kohë kur hapësirat ligjore dhe politike po mbylleshin.
Botuar fillimisht në Koha.net