Pesëmbëdhjetë vjet pas fillimit të kryengritjes kundër Muamar Gadafit në Libi, disa aktorë po përpiqen t’i japin fund luftës civile dhe të nisin një proces ribashkimi të vendit. Në qendër të kësaj lëvizjeje është edhe SHBA-ja, e cila ka interesa tregtare në fushat e naftës së Libisë. Bashkë me të, Katari, Egjipti dhe Turqia po shtyjnë për një kthim drejt “Një Libi”, pasi prej më shumë se një dekade vendi është përfshirë në përleshje ndërmjet dy autoriteteve rivale për kontrollin.
Kjo përpjekje rikthehet te ngjarjet që nisën 15 vjet më parë, gjatë asaj që u quajt Pranvera Arabe. Mijëra njerëz dolën në rrugë në qytetin portual të Bengazit për të protestuar kundër më shumë se katër dekadave të pushtetit absolut të Gadafit. Dhuna që u ushtrua kundër demonstruesve i shtyu protestuesit të kalonin në rebelim të armatosur, duke e kthyer shpejt pakënaqësinë në konflikt të armatosur mes dy palëve.
Në fazën pasuese të përplasjes, një rezolutë e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara autorizoi një forcë ndërkombëtare ushtarake ndërhyrjeje. Fushata u udhëhoq nga anëtarët e NATO-s, përfshirë Shtetet e Bashkuara, Mbretërinë e Bashkuar dhe Francën, me mision për të zbatuar një zonë ndalim-fluturimi dhe për të siguruar mbrojtjen e civilëve në Libi. Bombardimet e fushatës, të cilat e goditën rëndë pozicionet e forcave të Gadafit, i shtynë ata nga Bengazi dhe i ndihmuan rebelët të merrnin kontrollin e territorit.
Rrjedha e luftës përfundoi në mënyrë të pakthyeshme për Gadafin: ai u kap dhe u vra përfundimisht në tetor 2011. Kjo ndodhi 42 vjet pasi ai kishte ardhur në pushtet për herë të parë, nëpërmjet një grushti shteti ushtarak që rrëzoi Mbretin Idris. Por rënia e tij nuk solli stabilitet të menjëhershëm. Pas vdekjes së Gadafit, u krijua një vakum pushteti, ku shumë grupe—dhe milicitë e tyre aleate—konkurrojnë për kontrollin e shtetit.
Aktualisht, Libia është e ndarë mes dy administratave rivale. Njëra është Qeveria e Unitetit Kombëtar (GNU), e njohur nga OKB në Tripoli dhe e udhëhequr nga Kryeministri Abdul Hamid Dheibah. Pala tjetër është administrata lindore me bazë në Tobruk, e mbështetur nga Khalifa Haftar dhe Ushtria e tij Kombëtare Libiane (LNA), e vetëshpallur. GNU-ja njihet nga OKB-ja dhe vende të tjera dhe, sipas rolit të saj institucional, mban autoritet zyrtar në kryeqytet dhe në pjesën perëndimore të vendit.
Ribashkimi i Libisë varet nga një qeveri e vetme
Në këtë kontekst, planit të ri të përpunuar nga SHBA-të i jepet peshë e veçantë bashkimit politik. Nën drejtimin e Massad Boulous, këshilltarit të Presidentit të SHBA-së Donald Trump për çështjet e Afrikës dhe Lindjes së Mesme, Uashingtoni po intensifikon përpjekjet për t’i dhënë fund ndarjes. Një element i rëndësishëm i iniciativës lidhet me kushtin që palët rivale duhet të bien dakord të formojnë një qeveri të vetme.
Detajet që qarkullojnë sugjerojnë se iniciativa e lidh bashkëpunimin politik me interesat ekonomike. Nëse qeveritë rivale bashkëpunojnë, SHBA-të do të inkurajojnë investimet amerikane në fushat e konsiderueshme të naftës në Libi. Paralelisht, situata ekonomike po i shtyn aktorët drejt zgjidhjeve: Banka Qendrore Libiane, e cila përpiqet të financojë të dy autoritetet, ka dhënë alarmin për një gjendje të rëndë. Tripoli ka legjitimitet ndërkombëtar, por forcat e Haftarit kontrollojnë fushat e naftës dhe terminalet, duke e bërë shpesh të vështirë koordinimin financiar dhe të burimeve.
SHBA-të po propozojnë edhe një marrëveshje për ndarjen e pushtetit. Në këtë skenar, Dheibah do të vazhdonte të drejtonte qeverinë, ndërsa djali i Haftarit dhe shefi i ushtrisë së LNA-së, 35-vjeçari Saddam Haftar, do të shërbente si president. Për më tepër, plani përmend mundësi për kompanitë amerikane të energjisë dhe stimuj ekonomikë e politikë për vendet evropiane në një Libi të bashkuar dhe të qëndrueshme. Në këtë kuadër përmendet edhe ndalimi i migrimit të parregullt nga Libia dhe vendet e tjera të Afrikës së Veriut drejt BE-së.
Pavarësisht interesit ndërkombëtar, ka edhe kritika për mënyrën si po diskutohet stabiliteti. Disa e shohin planin si të paaftë për kontributin e popullit libian dhe argumentojnë se marrëveshja mund të forcojë pushtetin e dinastive politike. Megjithatë, në terren ka shenja se të paktën kampi i Haftarit është dakord me planin e SHBA-së. Sadam Haftar, babai i të cilit, Khalifa, ishte i vendosur në Virxhinia deri në vitin 2011, thuhet se u takua me Sekretarin e Shtetit të SHBA-së, Marco Rubio, në Uashington në korrik. Ekspertët ia atribuojnë përpjekjet e vazhdueshme të ndërmjetësimit të lidhura me buxhetin e unifikuar kombëtar të vitit 2026, të nënshkruar në prill—i pari në më shumë se një dekadë. Ende, megjithatë, nuk raportohet për bisedime të hapura apo shenja konkrete të formimit të një qeverie të unifikuar.
Ndërkaq, roli i Turqisë mbetet pjesë e kësaj skeme. Turkiye, e cila më parë dërgoi trupa për të mbështetur GNU-në, raportohet se po bën edhe përpjekje për ndërmjetësim. Në sfond mbetet ideja që një marrëveshje e përbashkët mes dy administratave rivale do të shënonte një kthesë pas vitesh konfliktesh dhe ndarjesh institucionale.
Botuar fillimisht në Telegrafi