Aktorja Zendaya është përfshirë në një debat kulturor pas një shfaqjeje publike gjatë turneut promovues për filmin e ri “The Odyssey” të regjisorit Christopher Nolan. Rrethanat e diskutimit nisën kur ajo mbajti një palë vathë me origjinë nga artefakte të lashta iraniane, një zgjedhje që u interpretua si e papërshtatshme nga arkeologë dhe historianë.
Ngjarja u zhvillua në Londër, ku Zendaya, e cila në film interpreton perëndeshën Athena, u shfaq me bizhuteri prej ari. Vathët, sipas të dhënave të raportuara, datojnë rreth 700 vjet para erës sonë. Kjo periudhë e largët dhe lidhja e drejtpërdrejtë me një koleksion të njohur historik kanë qenë në qendër të reagimeve.
Bëhet fjalë për vathë që lidhen me të ashtuquajturin “Thesari i Ziwiye”, një grup objektesh të lashta të zbuluara në veriperëndim të Iranit gjatë viteve 1940. Këto objekte nuk trajtohen si thjesht sende dekorative; ato shihen si dëshmi të rëndësishme të trashëgimisë kulturore të një rajoni, me vlerë historike dhe shpirtërore që shkon përtej veshjes në skenë.
Vendimi për t’i përdorur vathët si aksesorë mode gjatë promovimit të një produksioni hollivudian ka shkaktuar reagime të forta. Kritikët kanë theksuar se shfaqja e objekteve me rëndësi të madhe kulturore, në një kontekst të lidhur me imazhin e personazheve dhe promovimin e filmit, mund të sjellë keqkuptime për vlerën e tyre reale.
Debati: vathët e lashtë iranianë si aksesorë mode
Historiania e artit me origjinë iraniane, profesoresha Sussan Babaie, e ka cilësuar situatën si shqetësuese. Ajo ka theksuar se është e vështirë të kuptohet pse nuk është menduar paraprakisht që përdorimi i këtyre objekteve mund të mos ishte një ide e mirë. Sipas saj, trajtimi i tyre në mënyrë të tillë nuk i përshtatet peshës së trashëgimisë që përfaqësojnë.
Babaie ka argumentuar se këto objekte nuk janë krijuar që të vishen thjesht si stoli. Ajo i ka përshkruar vathët si trashëgimi njerëzore dhe trashëgimi botërore, duke theksuar se vlera e tyre nuk qëndron vetëm te pamja estetike. Në këtë mënyrë, përdorimi i tyre si aksesorë për promovim mund t’i “heqë” kuptimin historik dhe simbolik.
Profesoresha ka shtuar se, kur vendosen në një kontekst të tillë, kjo përkthehet në një përvetësim dhe thjeshtim të kontributeve kulturore të Iranit ndaj njerëzimit. Me fjalë të tjera, debati i ngritur nuk lidhet vetëm me faktin që Zendaya i ka veshur vathët, por me mesazhin që mund të përcillet kur sende me origjinë të largët historike shndërrohen në elementë të zakonshëm stili.
Në anën tjetër, vathët i përkasin galerisë “Barron London”. Përmes deklaratës së saj, galeria ka thënë se objektet janë ruajtur në përputhje me dokumentacionin e origjinës dhe kërkesat ligjore. Ajo ka argumentuar se qëllimi i huazimit nuk ka qenë komercial, por për të nderuar mjeshtërinë e jashtëzakonshme të argjendarëve të lashtë persë dhe për të nxitur vlerësimin për një nga traditat më të mëdha artistike në botë.
“Thesari i Ziwiyet” përfshinte një gamë të gjerë objektesh prej ari, argjendi, bronzi dhe terrakote. Një pjesë e madhe e tyre u grabitën pas zbulimit dhe më vonë u shitën në tregjet e antikuarëve jashtë Iranit. Këto rrethana e kanë bërë koleksionin edhe më të ndjeshëm në debatet publike mbi mënyrën si sende me histori të ndërlikuar shfaqen në skena ndërkombëtare.
Botuar fillimisht në Koha.net