Për më shumë se pesë shekuj e gjysmë, më 15 qershor, shërbesa për Shën Lazarin është kryer çdo vit në liturgji. Vetë imazhi i Lazarit është pikturuar në disa kisha, madje edhe aty ku zakonisht nuk është e lejuar. Këngët popullore, po ashtu, i ngrejnë lart bëmat e tij. Megjithatë, dita e vdekjes së Lazarit, pavarësisht se serbët e kanë konsideruar atë si shenjtor që nga viti 1391 dhe kanë ushqyer me kujdes kultin e tij, nga populli vazhdon të quhet Vidovdan.
Kjo ngre një pyetje që lidhet drejtpërdrejt me origjinën e emrit: si mund të ndodhë që një ditë e lidhur me vdekjen e Lazarit të mbetet e njohur, në traditën popullore, me emrin Vidovdan? Sidomos nëse e marrim për një moment si pikënisje idenë se 15 qershori është vendosur sipas Shën Vítit dhe se emri i Vítit, pas shenjtërimit të princit Lazar, nuk është zëvendësuar me emrin e sundimtarit serb.
Një interpretim që qarkullon ndonjëherë është se, pikërisht ashtu siç ndodh me festat e ditëve të shenjta, kjo datë—si dita e Shën Vítit—mund të jetë marrë më pas nga katolikët, pavarësisht nga tradita ortodokse. Por një lexim i tillë nuk duket i bindshëm për disa arsye. Së pari, në burimet e Kosovës Perëndimore, Vidovdani nuk do të përmendej në kronikat dhe as në poezitë heroike të shekujve XVI dhe XVII. Së dyti, shtrohet çështja nëse është e mundur që një festë me rol të fortë kombëtar, që i nxit serbët të kryejnë vepra heroike, të mbajë në emër një figurë shenjtori të huaj.
Vidovdani si emër: çfarë tregon lidhja me Shën Vítin
Kur flitet për Shën Vítin, ai nuk del si një figurë tepër qendrore në mitologjinë e krishterë. I lindur në kohën e Dioklecianit në Sicili, ai vdiq në Romë dhe u varros në Pragë. Këto të dhëna e vendosin Shën Vítin si një shenjtor dhe martir i krishterë, që në traditë lidhet me shërimin e të sëmurëve dhe të çmendurve. Për serbët, kjo anë e figurës së tij mund të ketë pasur rezonancë të veçantë, sepse në mjedisin e tyre heroik patriarkal, luftëtarët nuk e shkëputën kurrë plotësisht marrëdhënien me perënditë shtëpiake.
Në këtë kuadër, Shën Viti shihet si mbrojtës—si një “luftëtar kundër idhujve të marrë”, siç thuhet në “Jeta” e tij. Kjo lloj mënyre për të përshkruar figurën e një shenjtori, të lidhur me luftën ndaj “idhujve”, duket e afërt me mënyrën se si traditat popullore shpesh i kuptojnë figurat e mbrojtësve. Në vend që të hyhet menjëherë në një interpretim të vetëm, çështja qendrore mbetet se pse, ndërsa kulti i Lazarit ruhet dhe përforcohet prej kohësh, emri që ka zënë vend te njerëzit është Vidovdan.
Pra, nëse e marrim parasysh lidhjen e datës 15 qershor me Shën Vítin dhe mendojmë se emri i shenjtit të parë nuk u zëvendësua me emrin e princit Lazar pas shenjtërimit të tij, atëherë Vidovdani mund të shpjegohet si një vijim i gjatë i një emërtimi që ka kaluar në traditë. Kjo do të nënkuptonte se, edhe kur qendra fetare dhe përkushtimi popullor përqendrohen te Lazarit, një emër tjetër—ai që lidhet me ditën për Shën Vítin—ka vazhduar të jetojë në formë popullore. Në fund, ajo që mbetet e qartë është se serbët kanë ruajtur kultin e Lazarit që nga viti 1391, e kanë kryer shërbesën çdo vit në 15 qershor dhe i kanë ngritur këngët e veta, ndërsa populli vazhdon ta quajë ditën Vidovdan.
Botuar fillimisht në Koha.net