Kur flitet për hekurudhën në Prishtinë, shpesh kujtohet vetëm udhëtimi dhe lidhjet mes qyteteve. Por historia tregon se një stacion i vetëm ka pasur edhe një rol krejt tjetër. “Lumi i njerëzve dhe stacioni i padëshiruar” e trajton trenin si më shumë se transport: si hapësirë ku frymëmarrja e ndalur, duart që nuk u ndanë dhe shpresa që nuk pranoi të vdiste u kthyen në kujtesë konkrete.
Treni nuk vinte në Prishtinë prej viteve të ‘80-ta. Stacioni i vjetër i trenit në lagjen “Arbëria” (ish-Dragodan) kishte pushuar së funksionuari pas hapjes së stacionit të ri hekurudhor në Fushë Kosovë. Në atë periudhë, Fushë Kosova ishte pjesë e territorit të Prishtinës, ndaj logjistika e udhëtimit u zhvendos. Më pas, kur Millosheviqi e ndau territorin e Prishtinës në komuna të reja, Fushë-Kosovës i ra haku që do të kishte stacionin e trenit, ndërsa Prishtina mbeti pa ardhje të rregullta të trenit.
Megjithatë, fenomeni i ndërprerjes nuk zgjati pa rikthim. Treni erdhi sërish në Prishtinë në fund të viteve të ‘90-ta me një qëllim të vetëm: ta zbrazte qytetin nga qytetarët. Në atë kohë, stacioni i trenit nuk po e shërbente më si urë lidhëse për lëvizje normale, por si pikë ku njerëzit përballeshin me realitete të dhunshme dhe me planifikim të kontrolluar. Në rrëfim vjen edhe një paralele mes ndryshimit të infrastrukturës dhe ndryshimit të fatit njerëzor: aty ku dikur pritej ardhja, tani pritej largimi.
Raporti mes qytetit, kujtesës dhe dhunës historike shfaqet edhe përmes “lumenjve” që Prishtina i njeh: lumenj natyrorë të dikurshëm dhe “lumenj” metaforikë të krijuar nga lëvizjet masive të njerëzve. “Vellusha” dhe “Prishtevka” u mbuluan në emër të “higjienës” dhe modernizimit, një ndërhyrje që në thelb përfaqësonte një akt radikal ndaj natyrës dhe identitetit të qytetit. Në këtë mënyrë, u bë një varrosje simbolike e pasqyrës në të cilën Prishtina e shihte veten—por, sipas përshkrimit, bashkë me ujin u mbulua edhe aftësia për të parë veten pa frikë.
Treni në Prishtinë u kthye në rrugë deportimi
Prilli i vitit 1999 e përmbysi metaforën e lumit në një dimension tjetër. Qyteti u shndërrua në një lumë njerëzish të dëbuar, të shoqëruar nga heshtja dhe tensioni i një hapësire urbane të zbrazur. Deportimi i qytetarëve të Kosovës, i organizuar nga strukturat ushtarake dhe paramilitare serbe pas ndërhyrjes së NATO-s në Kosovë, e zhvendosi funksionin e trenit nga transporti i zakonshëm në një instrument të kontrollit dhe deportimit të qytetarëve nga toka e tyre. Në këtë kontekst, stacioni i trenit—dikur nyjë lidhëse—u shndërrua në pikë transiti drejt të panjohurës.
Ndërsa njerëzit largoheshin, nën tokë nisi të dëgjohej një zë tjetër: lumenjtë e varrosur. Rrëfimi e përdor këtë imazh për të treguar se kujtesa nuk zhduket me mbulim. Edhe kur ujin e fshehën pas ndërhyrjeve urbane, dhe edhe kur lëvizjen e njerëzve e mori në dorë dhuna, e shkuara vazhdon të shfaqet. “Lumi i njerëzve” nuk është vetëm metaforë gjeografike; është shenjë e një realiteti të jetuar, ku udhëtimi nuk ishte zgjedhje, por pasojë e një procesi të planifikuar.
Libri që përmendet në këtë rrëfim nuk paraqitet thjesht si libër për trenin. Ai trajtohet si përpjekje për të dokumentuar, për të mos harruar dhe për të shëruar. Në qendër vendosen momentet kur duart nuk u ndanë, kur u ndal frymëmarrja dhe kur u mbajt gjallë një shpresë që nuk pranoi të vdiste. Nëpërmjet historisë së stacionit të vjetër në Arbëri dhe rikthimit të trenit në fund të viteve të ‘90-ta, deri te ngjarjet e prillit 1999, tregohet se si një element urban mund të marrë rolin e një skene të errët—dhe si kujtesa e qytetit mbetet aty, edhe kur “lumenjtë” janë mbuluar.
Botuar fillimisht në Koha.net