Më 20 nëntor 1820, anija e gjuetisë së balenave Essex u përball me një sulm të pazakontë, një ngjarje që do të mbetej në historinë detare dhe, më vonë, do të lidhej me romanin e famshëm “Moby Dick” të shkrimtarit Herman Melville. Tronditja e asaj dite nuk ishte vetëm për ekuipazhin që ndodhej në det, por edhe për mënyrën si ndodhi vetë tragedjia: një sulm që, sipas rrëfimeve të mëvonshme, u shndërrua në teori të vjetra që përmenden edhe sot.
Ngjarja fillon në mëngjesin e 20 nëntorit 1820, kur anija Essex, që ishte nisur për të gjuajtur balena, u përball me një kashalot. Ky ishte një episod i rrallë dhe i pazakontë për kohën, sepse veprimet e kafshës nuk u ngjanin sjelljeve normale të një gjahu. Në vend të një takimi të thjeshtë, sulmi u përshkallëzua shpejt, duke e kthyer udhëtimin në një skenë rreziku të menjëhershëm për ata që ndodheshin në bord.
Ndërsa deti vazhdonte të mbetej armik i heshtur, goditjet dhe pasojat e sulmit sollën një situatë gjithnjë e më kritike. Essex-i u përfshi nga fatkeqësia, dhe nga ajo ditë e tutje ngjarja nisi të përshkruhet si një nga incidentet më të veçanta në historinë e gjuetisë së balenave. Ajo që e bën këtë rast të diskutohet edhe sot është lidhja e tij me trashëgiminë letrare që pasoi: “Moby Dick”, romani i Herman Melville, u shkrua më vonë, por shumë lexues dhe studiues e kanë parë këtë vepër si të ndikuar nga një tragjedi reale detare, të njohur për dramat e saj dhe mënyrën si përfundoi.
Me kalimin e viteve, u krijuan edhe teza të ndryshme, duke u kthyer tek “teoria e vjetër” që lidhet me tragjedinë e Essex-it. Pikërisht kjo ide ka fituar vëmendje të vazhdueshme: se rrëfimet rreth asaj ngjarjeje, dhe roli i një kashaloti në fatkeqësi, mund të kenë ushqyer imagjinatën e Melville. Romani “Moby Dick” i dha një formë të fortë simbolike betejës mes njeriut dhe një force të natyrës që nuk u bindet rregullave njerëzore, dhe në këtë kuadër, ngjarja e 1820-s shfaqet si një ngjarje që i paraprin kësaj narrative letrare.
Teoria e lidhjes: tragjedia e Essex-it me “Moby Dick”
Si u artikulua kjo lidhje në kujtesën historike? Përmes rrëfimeve që qarkulluan rreth asaj fatkeqësie dhe që më vonë u rikthyen në vëmendje nga lexues e studiues. Sipas kësaj linje, sulmi i kashalotit ndaj Essex-it u shndërrua në një ngjarje emblematike që përfaqësonte rreziqet e detit dhe pasojat e përballjes së drejtpërdrejtë me një krijesë të fuqishme detare. Në kohën kur romani i Melville doli në skenë, lexuesit e kuptuan ose u ndeshën me një histori që, ndonëse e treguar në formë letrare, ruante jehonën e një tragjedie të vërtetë.
Megjithatë, ajo që mbetet fakt i pandryshueshëm është data: mëngjesi i 20 nëntorit 1820. Ky element e ankoron rrëfimin në një ngjarje specifike, që u përhap më vonë si histori detare. Tragedjia u bë pjesë e debatit mbi origjinën e frymëzimit të “Moby Dick”, ku roli i një kashaloti del si motiv qendror. Në këtë mënyrë, historia e Essex-it, e nisur si një udhëtim për gjueti balenash, përfundoi duke u lidhur me një vepër që sot konsiderohet ndër më të njohurat në letërsinë amerikane.
Edhe pse romanin e formon rrëfimi artistik, jehona e ngjarjes së 1820-s vazhdon të përmendet sepse tregon se si një incident i pazakontë mund të kthehet në material narrativ. Nga ana tjetër, fakti që “Moby Dick” i Herman Melville u frymëzua nga një tragjedi detare, e bën lidhjen edhe më domethënëse: lexuesit e shohin kashalotin jo thjesht si personazh, por si forcë që shpie në katastrofë. Kjo është arsyeja pse teoria e vjetër, që e lidh Essex-in me “Moby Dick”, rikthehet herë pas here kur flitet për historinë e detit dhe ndikimin e ngjarjeve reale në krijimin letrar.
Botuar fillimisht në Albeu