Është një vëzhgim i njohur për shumë pronarë: qentë e racave të vogla zakonisht jetojnë më gjatë sesa ata të racave të mëdha. Për vite me radhë, shkenca është përpjekur të gjejë arsyen pse ndodh ky dallim. A plaken vërtet më shpejt qelizat e qenve të mëdhenj, apo ata thjesht goditen më herët nga sëmundje të caktuara? Një studim i ri, i publikuar në revistën shkencore Science, sjell një shpjegim të mundshëm, duke u fokusuar te ndryshimet molekulare që lidhen me plakjen.
Studimi mbështetet në të dhëna të mbledhura përmes projektit amerikan Dog Aging Project, i cili grumbullon informacione mbi shëndetin, sjelljen dhe mjedisin ku jetojnë qentë. Për analizën e re u përfshinë 1.640 mostra molekulare nga 894 qen. Studiuesit vendosën theks të veçantë te metilimi i ADN-së, një proces biologjik gjatë të cilit grupe të vogla kimike lidhen me ADN-në dhe ndikojnë në aktivitetin e gjeneve, pa ndryshuar kodin gjenetik.
Këto ndryshime bëjnë pjesë në epigjenom, i cili ndikohet nga mosha, ushqyerja, aktiviteti fizik dhe faktorët mjedisorë. Pikërisht këtu studiuesit gjetën një model të qartë: te qentë e racave të mëdha, ndryshimet të lidhura me plakjen grumbullohen më shpejt sesa te qentë e racave të vegjël. Me fjalë të tjera, sinjalet molekulare që tregojnë plakjen shfaqen më herët në trupat e qenve më të mëdhenj.
Pas dallimit qëndron “ora” epigjenetike dhe plakja molekulare
Për të matur këtë proces, studiuesit zhvilluan një të ashtuquajtur orë epigjenetike. Kjo metodë i vlerëson moshën e qenit përmes ndryshimeve molekulare që lidhen me metilimin e ADN-së. Rezultatet e raportuara tregojnë se metoda ka saktësi të lartë: gabimi mesatar në parashikimin e moshës kronologjike ishte më pak se një vit. Për më tepër, analiza identifikoi edhe një lidhje mes asaj që quhet moshë biologjike dhe rrezikut shëndetësor.
Studimi tregoi se qentë që kishin moshë biologjike më të avancuar sesa mosha e tyre reale kishin rrezik më të lartë të vdekjes së parakohshme. Kjo sugjeron se ndryshimet epigjenetike mund të ofrojnë informacione të rëndësishme për shëndetin dhe jetëgjatësinë. Përveç kësaj, hulumtimi preku edhe një element tjetër shumë interesant: “gjenet kërcyese”. Këto janë elemente të lëvizshme gjenetike që, në kushte të caktuara, mund të kopjohen ose të ndryshojnë pozicion brenda gjenomit.
Aktiviteti i këtyre elementeve normalisht kontrollohet nga mekanizma mbrojtës, përfshirë metilimin e ADN-së. Me kalimin e moshës, disa nga këto shenja kimike pakësohen, duke dobësuar kontrollin mbi “gjenet kërcyese”. Sipas rezultateve të studimit, qentë e mëdhenj humbin më shpejt disa nga këto shenja mbrojtëse, gjë që mund të lidhet me plakjen e përshpejtuar. Megjithatë, studiuesit theksojnë se ende nuk është vërtetuar nëse këto ndryshime e shkaktojnë drejtpërdrejt plakjen apo nëse janë kryesisht tregues të saj.
Në studim u shqyrtua edhe roli i përzgjedhjes së racave nga njeriu. Noah Snyder-Mackler, profesor në Universitetin Shtetëror të Arizonës dhe një nga autorët e studimit, thotë se përzgjedhja e racave gjatë shumë brezave mund të ketë ndikuar pa dashje në jetëgjatësinë e qenve. Përmes mbarështimit, njerëzit kanë krijuar raca që rriten shpejt dhe arrijnë përmasa të mëdha në moshë të rritur. Kjo rritje mund të shoqërohet me procese biologjike që përshpejtojnë plakjen. Si rezultat, disa raca shumë të mëdha jetojnë mesatarisht më pak se dhjetë vjet, ndërsa racat e vogla shpesh arrijnë moshë dukshëm më të madhe.
Edhe gjinia del si faktor. Studimi tregon se qentë meshkuj, mesatarisht, përjetojnë ndryshime molekulare të lidhura me plakjen më shpejt sesa femrat. Ky dallim u vërejt edhe te meshkujt e kastruar në moshë të re. Studiuesit identifikuan ndryshime në kromozomin X që mund të ndihmojnë në shpjegimin e diferencave mes gjinive, edhe pse mekanizmat që lidhen me gjininë dhe madhësinë trupore nuk janë të njëjtë. Në të ardhmen, këto gjetje mund të hapin rrugë për hulumtime që synojnë ngadalësimin e plakjes molekulare përpara shfaqjes së sëmundjeve. Nëse identifikohen mënyra të sigurta për të ndikuar te këto procese, mund të zhvillohen trajtime që ndihmojnë qentë të jetojnë më gjatë dhe më shëndetshëm, megjithatë edhe ngadalësimi i plakjes nuk do t’i eliminonte të gjitha problemet shëndetësore të lidhura me racën dhe trashëgiminë gjenetike. Për momentin, ndryshimet epigjenetike konsiderohen tregues të rëndësishëm të plakjes, por ende nuk dihet nëse ato janë shkaku kryesor i këtij procesi.
Botuar fillimisht në Telegrafi