Garës për Hënën i është shtuar një dimension i ri: energjia bërthamore po shihet gjithnjë e më shumë si teknologjia kyçe për ndërtimin e një infrastrukture të qëndrueshme në sipërfaqen hënore. Shtetet e Bashkuara, Rusia dhe Kina po zhvillojnë plane për përdorimin e reaktorëve bërthamorë, me synim furnizimin e bazave të ardhshme me energji të vazhdueshme, pavarësisht nga kushtet e ndërlikuara në Hënë.
Në SHBA, objektivi është konkret dhe i përcaktuar me afate. NASA ka vendosur të zhvillojë dhe të dërgojë Lunar Reactor-1 (LR-1), një sistem fisioni bërthamor i konceptuar për sipërfaqen e Hënës. Qëllimi është që ky reaktor të jetë gati për t’u vendosur deri në vitin 2030, duke krijuar një bazë energjetike që mund të mbështesë aktivitetet në mënyrë më të qëndrueshme sesa sistemet që varen vetëm nga dielli.
Dokumentet e fundit të programit amerikan tregojnë se LR-1 është parashikuar si një reaktor me fuqi rreth 20 kilovat elektrikë. Ai synon të funksionojë për rreth pesë vjet në polin jugor të Hënës. Sistemi do të përdorë karburantin HALEU—uranium me pasurim të ulët të nivelit të lartë—dhe, sipas planifikimit, do të jetë i aftë të punojë në mënyrë autonome. NASA e ka argumentuar këtë qasje duke theksuar se energjia bërthamore është thelbësore për një prani afatgjatë në Hënë, pasi reaktorët mund të prodhojnë energji pavarësisht nga drita e diellit.
Energji bërthamore për një prani afatgjatë në Hënë
Përtej Amerikës, Rusia dhe Kina po e lidhin energjinë me një projekt më të gjerë bashkëpunimi. Të dyja vendet po avancojnë iniciativën për International Lunar Research Station (ILRS), një stacion kërkimor ndërkombëtar që synohet të ndërtohet në disa faza gjatë viteve 2030. Në kuadër të kësaj nisme, në vitin 2025, Rusia dhe Kina nënshkruan një marrëveshje për zhvillimin e një impianti energjetik i cili do të furnizojë stacionin hënor.
Reuters ka raportuar se Rusia synon të ndërtojë një central energjetik në Hënë deri në vitin 2036. Në projekt përmendet pjesëmarrja e Roscosmos, Rosatom dhe Institutit Kurchatov. Roscosmos ka deklaruar se impianti do të shërbejë për furnizimin me energji të roverëve, observatorëve dhe infrastrukturës së stacionit kërkimor ruso-kinez. Sipas raportimeve ndërkombëtare, Rusia parashikon disa misione për të dërguar pajisjet dhe infrastrukturën përkatëse, ndërsa modulit energjetik i parashikohet të vendoset rreth mesit të viteve 2030. Kjo e vendos planin ruso-kinez në një afat relativisht të afërt me objektivat amerikane për ngritjen e një infrastrukture të përhershme në Hënë.
Arsyeja pse reaktori bërthamor po merr peshë të veçantë lidhet drejtpërdrejt me një problem themelor për çdo bazë afatgjatë në Hënë: energjia. Një ditë hënore zgjat rreth 29.5 ditë tokësore dhe një pjesë e madhe e sipërfaqes kalon në periudha të gjata errësire. Për astronautët dhe pajisjet që duhet të funksionojnë vazhdimisht, kjo krijon vështirësi për sistemet që varen vetëm nga energjia diellore. NASA thekson se sistemet e fisionit mund të prodhojnë energji në mënyrë të vazhdueshme, edhe gjatë natës hënore dhe në zona ku rrezet e diellit janë të kufizuara. Kjo është veçanërisht e rëndësishme në polin jugor, ku shkencëtarët besojnë se ekzistojnë depozita akulli në kratere të përhershme në hije.
Akulli mund të ketë vlerë të madhe për misionet e ardhshme. Ai mund të përpunohet për të prodhuar ujë të pijshëm, oksigjen dhe potencialisht hidrogjenin e oksigjenit për karburant raketash. Në këtë mënyrë, energjia bërthamore dhe burimet hënore lidhen ngushtë me planet për ndërtimin e një infrastrukture që mund të mbështesë misione shumë më të gjata. Për SHBA-në, Kinën dhe Rusinë, Hëna nuk është më vetëm objekt i eksplorimit shkencor, por po kthehet në pjesë të planeve për një prani më të qëndrueshme njerëzore dhe robotike në hapësirë. NASA e lidh programin e saj bërthamor me Artemis dhe me planet afatgjata për eksplorimin e Marsit: në janar 2026, NASA dhe Departamenti amerikan i Energjisë njoftuan se po forcojnë bashkëpunimin për zhvillimin e një reaktori hënor deri në vitin 2030. Ndërkohë, Kina synon të dërgojë astronautët e saj në Hënë dhe të zhvillojë një prani të qëndrueshme në sipërfaqe; Reuters ka raportuar se Pekini synon një mision të ekuipazhuar deri në vitin 2030, ndërsa projekti me Rusinë parashikon zhvillimin e ILRS gjatë viteve 2030. Këto objektiva e kanë bërë energjinë bërthamore pjesë të konkurrencës teknologjike mes fuqive kryesore hapësinore.
Përdorimi i reaktorëve bërthamorë në hapësirë sjell edhe sfida të sigurisë. Një nga shqetësimet lidhet me fazën e lëshimit nga Toka: reaktori duhet të transportohet me raketë, çka do të thotë se siguria e karburantit dhe e sistemit në rast të një dështimi të mundshëm të lëshimit është një element i rëndësishëm i projektimit dhe autorizimit. Po ashtu, kujtohet se në vitin 1978, sateliti sovjetik Kosmos 954—që përdorte një reaktor bërthamor—u rikthye në mënyrë të pakontrolluar në atmosferë dhe shpërndau mbetje radioaktive në një zonë prej rreth 124 mijë kilometrash katrorë në veri të Kanadasë.
Botuar fillimisht në Bota Sot