Rënia e Aleksandar Rankoviqit u lexua nga disa si një “rilindje” për Kosovën, por kuptimi i kësaj fjale lidhet drejtpërdrejt me mënyrën si u krijuan, dhe si u ripërpunuan marrëdhëniet politike e kulturore gjatë periudhave të ndryshme historike. Në një bisedë të zhvilluar në rubrikën “PIKË me Veton Surroin”, historiani nga Beogradi, dr. Milivoj Beshlin, e vendos këtë proces në një zinxhir më të gjatë zhvillimesh, që nis para shpërbërjes së Jugosllavisë dhe lidhet me atë se si shqiptarët në Kosovë gjetën hapësira të reja përmes gjuhës, shkollimit dhe më pas edhe orientimeve antifashiste.
Biseda nis nga periudha midis dy luftërave botërore dhe, sipas rrjedhës së argumentit, shkon deri në fillimin e LDB-së. Në atë kohë, Jugosllavia shpërbëhet brenda një jave, ndërsa Kosova ndodhet në një situatë ku hyrja e italianëve perceptohet si çlirim. Një nga pasojat konkrete që theksohet është ndryshimi në arsim: italianët sjellin hapjen e shkollave të para në gjuhën shqipe. Ky element, sipas Beshlin, kthehet në një pikë kthese për normalizimin e përdorimit të gjuhës dhe krijon një bazë që më vonë reflektohet edhe në marrëdhëniet me luftën antifashiste.
Gazetari Veton Surroi e lidh këtë me një detaj familjar, duke shpjeguar se babai i tij vijoi shkollën shqip për herë të parë kur erdhën italianët. Në atë periudhë, siç përshkruhet, flamuri shqiptar valëvitej dhe përdorimi i gjuhës shqipe përnjëherë bëhej diçka që njerëzit e pranonin si normalitet. Kjo qasje e drejtpërdrejtë në përditshmërinë arsimore dhe kulturore, sipas trajtimit në bisedë, nuk mbetet e izoluar vetëm te arsimi, por sjell pasqyrimin e saj në mënyrën se si brezat e mëvonshëm e shihnin luftën antifashiste.
Në vijim, dr. Milivoj Beshlin e kthen diskutimin te konteksti para mbërritjes së italianëve dhe te politika diskriminuese e Mbretërisë së Jugosllavisë ndaj popullsisë shqiptare në Kosovë. Ai thekson se, në rend të parë, kishte mungesë të shkollës dhe mungesë të mundësive për përdorimin e gjuhës. Po ashtu, sipas argumentimit të tij, nuk ekzistonte një përfaqësim politik i plotë; kishte vetëm një përfaqësim minimal dhe margjinal brenda “Xhemijetit”. Përtej kësaj, Beshlin përmend edhe një dimension ekonomik: shqiptarët nuk morën pjesë në reformën agrare, ndërsa, sipas përshkrimit të tij, ata u përfshinë si objekt sepse iu mor toka.
Italianët sollën shkollat shqipe, çka ndikoi te perceptimi i mëvonshëm i rilindjes
Për reformën agrare, Beshlin shton se procesi ishte i rëndë nga disa anë. Nga njëra anë, u kërkoheshin dëshmitë e pronësisë, tapitë, nga periudha osmane, por ato nuk i kishte gjithkush. Nga ana tjetër, në një shoqëri që, siç thuhet, ishte shumë agrare, konfiskohej toka. Për më tepër, të prekura nuk ishin vetëm sipërfaqet tokësore, por edhe kullotat e livadhet, ndërsa mbijetesës bujqësore dhe blegtorale nuk i jepej hapësirë për të qëndruar. Në këtë mënyrë, procesi godiste drejtpërdrejt jetesën e njerëzve në bazë.
Në këtë kuadër, historiani argumenton se nuk është rastësi që, pas copëtimit pushtues të Jugosllavisë, italianët u pritën si çlirimtarë. Arsyeja nuk kufizohet vetëm te orientimi politik, por lidhet me atë që realisht u pa si ndryshim i prekshëm në jetën e përditshme: hapja e shkollave të para në gjuhën shqipe dhe lidhja e kësaj me normalizimin e përdorimit të flamurit dhe gjuhës. Më tej, në bisedë theksohet se ky zhvillim kulturor dhe arsimor nuk qëndron jashtë proceseve më të mëdha, por reflektohet në mënyrën se si formohen qëndrimet për luftën.
Sa i përket Lëvizjes Antifashiste, roli i Jugosllavisë dhe i strukturave të saj përmendet si një pjesë e rëndësishme e narrativës. Beshlin thotë se Lëvizja Antifashiste udhëhiqet në Jugosllavi nga Partia Komuniste nën udhëheqjen e Titos dhe se lufta fillohet me përcaktime të qarta antifashiste që, sipas tij, datojnë që nga mesi i viteve ’30, kur partia hyn në fazën e frontit popullor. Në bisedë përmendet edhe evolucioni i çështjes kombëtare: nga vera e vitit 1919, ku ajo ishte unitare dhe besonte se ishte një komb, por historia e diskutimit aty shfaqet e ndërprerë në fragmentin e materialit të dhënë. Pavarësisht kësaj, linja kryesore që ruhet është se perceptimi i “rilindjes” lidhet me hapësirat e reja që krijohen përmes gjuhës dhe arsimimit, në një kohë kur më parë kishte diskriminim sistematik dhe kufizime të forta.
Botuar fillimisht në Koha.net
