Përplasja rreth Gjykatës Kushtetuese të Polonisë ka nisur prej vitesh dhe është shndërruar gradualisht nga një mosmarrëveshje për emërime gjyqtarësh në një krizë më të gjerë për pavarësinë e drejtësisë. Historia nis në vitin 2015, kur dy kampet kryesore politike, Partia Platforma Qytetare (PO) dhe Partia Ligj dhe Drejtësi (PiS), u përplasën për emërimin e pesë gjyqtarëve. Me kalimin e viteve, konflikti ka prekur çështje më thelbësore: mënyrën si përbëhet Gjykata Kushtetuese, vlefshmërinë e vendimeve të saj dhe legjitimitetin e aktorëve që marrin pjesë në procedurat vendimmarrëse.
Kriza mori trajtë të qartë në qershor 2015, kur koalicioni qeverisës PO-PSL ndryshoi ligjin. Ndryshimi i mundësonte parlamentit zgjedhjen e pesë gjyqtarëve të Gjykatës Kushtetuese përpara zgjedhjeve të tetorit. Më 8 tetor, parlamenti zgjodhi pesë gjyqtarë, por presidenti i atëhershëm Andrzej Duda refuzoi të pranonte betimet e tyre. Pas zgjedhjeve, kur PiS fitoi, parlamenti i ri shpalli të pavlefshme emërimet e mëparshme dhe më 2 dhjetor zgjodhi pesë kandidatë të tjerë. Këtë herë, Duda i pranoi betimet.
Megjithatë, një ditë më vonë ndodhi një tjetër kthesë: Gjykata Kushtetuese vendosi se tri nga pesë emërimet e parlamentit të mëparshëm ishin kushtetuese, ndërsa dy të tjerat jo. Praktikisht, kjo do të thoshte se tri vende konsideroheshin të plotësuara ligjërisht, duke vënë në pikëpyetje emërimet pasuese të PiS. Gjyqtarët e emëruar nga PiS për këto pozicione u cilësuan si “gjyqtarë zëvendësues”, një etiketim që më pas u bë pjesë e debatit të gjatë për mënyrën e ndërtimit të gjykatës dhe për pasojat që kishte për vendimet e saj.
Konflikti për përbërjen e Gjykatës Kushtetuese e përshkallëzoi krizën
Në periudhën 2016–2023, çështja nuk mbeti vetëm tek emërimet. Pas ardhjes në pushtet, PiS ndryshoi rregullat e funksionimit të Gjykatës Kushtetuese, përfshirë procedurat e shqyrtimit të çështjeve dhe mënyrën e votimit. Në mars 2016, gjykata i shpalli këto ndryshime si jokushtetuese. Pavarësisht vendimit, qeveria refuzoi publikimin e tij, duke argumentuar se ishte marrë në kundërshtim me procedurat. Në këtë kontekst, konflikti u thellua edhe më shumë në dhjetor 2016, kur Julia Przyłębska u emërua në krye të gjykatës.
Kritikët pretendonin se reformimet kishin cenuar pavarësinë e drejtësisë dhe e kishin vendosur institucionin nën kontroll politik. Nga ana tjetër, PiS këmbëngulte se po reformonte sistemin e drejtësisë. Debati i brendshëm u shoqërua edhe nga zhvillime në nivel evropian: në vitin 2021, Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut vendosi se përbërja e Gjykatës Kushtetuese polake nuk përmbushte kriterin e një gjykate të krijuar në përputhje me ligjin. Ky vendim shtoi presionin mbi palët polake që të qartësonin se sa legjitime ishin procedurat dhe përbërja e institucionit.
Pas zgjedhjeve të vitit 2023, koalicioni i Donald Tusk-ut e vendosi rikthimin e sundimit të ligjit si prioritet. Në mars 2024, parlamenti miratoi një rezolutë që vinte në pikëpyetje statusin e tre gjyqtarëve të emëruar nga PiS dhe autoritetin e drejtueses së atëhershme të gjykatës. Më pas, u propozuan dy projektligje për ndryshimin e mënyrës së emërimit të gjyqtarëve dhe të funksionimit të institucionit. Presidenti Andrzej Duda i dërgoi të dyja çështjet për shqyrtim në Gjykatën Kushtetuese, duke penguar hyrjen e tyre në fuqi.
Ndërkohë, qeveria kufizoi publikimin e vendimeve të gjykatës, një veprim që e vuri edhe më tej në dyshim legjitimitetin e përbërjes së saj. Kjo e çoi përplasjen drejt një faze institucionale, ku qeveria sfidonte legjitimitetin e gjykatës, ndërsa vetë gjykata vinte në pikëpyetje ligjshmërinë e veprimeve të qeverisë. Kriza hyri në një fazë të re në vitin 2026: në mars 2026, parlamenti zgjodhi gjashtë gjyqtarë të rinj për të zëvendësuar ata që përfundonin mandatin. Presidenti Karol Nawrocki pranoi betimet e dy prej tyre, Magdalena Bentkowska dhe Dariusz Szostek, por refuzoi katër të tjerët.
Sipas Presidencës, kishte probleme me procedurën e emërimit, ndërsa qeveria argumentoi se parlamenti kishte të drejtën kushtetuese të zgjidhte gjyqtarët dhe se presidenti nuk mund t’i bllokonte emërimet. Më 9 prill, katër gjyqtarët e refuzuar bënë betimin para një noteri në parlament dhe ia dërguan dokumentet presidencës. Megjithatë, Nawrocki dhe drejtuesit e Gjykatës Kushtetuese nuk e njohën këtë procedurë, duke thënë se betimi duhej të bëhej në praninë e presidentit. Më pas, Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut kërkoi që autoritetet polake të mos pengonin ushtrimin e detyrës nga këta gjyqtarë, ndërsa Komisioni i Venecias theksoi se roli i presidentit në ceremoninë e betimit duhet të jetë formal dhe se refuzimi apo vonesa nuk duhet t’i pengojë gjyqtarët të marrin detyrën.
Në tetor 2026, tensionet u përsëritën edhe një herë. Gjithashtu, gjyqtari Maciej Taborowski bëri betimin në parlament pasi nuk mori ftesë nga presidenti. Më 30 tetor, gjyqtarja Anna Korwin-Piotrowska urdhëroi pezullimin për një muaj të detyrave të presidentit të gjykatës, Bogdan Święczkowski, dhe zëvendëspresidentit Bartłomiej Sochański. Ajo mori përkohësisht drejtimin e institucionit, në një moment kur përplasja mes palëve u shfaq edhe jashtë mureve të gjykatës, me të dyja anët që kundërshtuan legjitimitetin e njëra-tjetrës.
Botuar fillimisht në Telegrafi