A ju ka ndodhur të shtypni përsëri butonin e ashensorit—ose atë për hapjen/mbylljen e dyerve—edhe pasi ai është ndezur dhe duket qartë se komanda është marrë? Ky zakon është më i zakonshëm nga ç’kujtohet. Shumë njerëz e bëjnë automatikisht, shpesh pa e kuptuar pse, duke e parë si një lloj “sigurie” se veprimi i tyre nuk ka për t’u humbur.
Psikologjia e shpjegon këtë sjellje jo thjesht me padurimin, por me mënyrën se si truri përballet me pritjen. Kur presim një proces që nuk e kontrollojmë—siç është ardhja e ashensorit—na krijohet një ndjenjë pasigurie. Shtypja e butonit edhe një herë shërben si një veprim i vogël që na kthen kontrollin në dorë. Në vend që të “rrihet duarkryq”, kryhet një aktivitet konkret që e bën pritjen të ndihet më e menaxhueshme.
Në këtë mënyrë, njerëzit priren ta interpretojnë pritjen si më të shkurtër ose më pak të bezdisshme kur kanë bërë diçka shtesë. Edhe pse ashensori nuk ndryshon sjelljen e tij vetëm sepse është shtypur herë të tjera, truri e regjistron veprimin si një përparim. Efekti është më emocional se sa praktik: veprimi i përsëritur e ul tensionin dhe krijon ndjesinë se “po bëjmë diçka”, ndërkohë që në realitet procesi vazhdon sipas rregullave të tij.
Një arsye tjetër lidhet me mekanizmin e përforcimit. Kur një person shtyp një buton dhe vëren që ai ndizet, krijohet mendimi se komanda është pranuar. Për disa, ky sinjal vizual është një “garanci” e brishtë: në mendje lind pyetja nëse komanda ka hyrë siç duhet, veçanërisht kur ashensori zgjat pak më shumë se herën e fundit. Shtypja e dytë ose e tretë bëhet si kontroll i shpejtë, një mënyrë për t’u qetësuar se gjithçka po shkon si duhet.
Veprimi i përsëritur i butonit krijon ndjesinë e kontrollit gjatë pritjes
Ky zakon lidhet edhe me mënyrën si ne e përjetojmë kohën kur presim. Pritja e gjatë ndihet më e vështirë kur është e papërcaktuar—nuk dihet saktësisht sa sekonda do të duhen. Kur shtypim butonin sërish, truri e zhvendos fokusin nga boshllëku i pritjes te një veprim i menjëhershëm. Kjo e “thyen” monotonia dhe e bën momentin më të tolerueshëm, prandaj duket sikur koha kalon më shpejt.
Pavarësisht se mekanizmi i ashensorit zakonisht nuk ndryshon, sjellja vazhdon sepse është e lidhur me qetësinë emocionale. Për shumë njerëz, është një mënyrë për të ulur ankthin e vogël që lind nga situatat ku nuk kemi ndikim direkt. Në të njëjtën logjikë, edhe veprime të tjera të vogla—si kontrollimi i orës, rikthimi te dera për t’u siguruar që është mbyllur, apo rregullimet e shpeshta në pajisje—shërbejnë si “qetësues” psikologjik kur jemi në pritje.
Pra, nëse e keni zakon të shtypni përsëri butonin e ashensorit edhe pasi ai është ndezur, nuk jeni i vetmi. Ky veprim i zakonshëm lidhet me mënyrën se si psikologjia jonë menaxhon pritjen: krijon ndjenjë kontrolli, e bën të duket më e shkurtër koha dhe e ul shqetësimin që shfaqet kur presim diçka që nuk varet menjëherë nga ne. Herën tjetër, mund ta vëreni veten në momentin që ndodh—dhe ta kuptoni se, edhe kur komandat janë tashmë të regjistruara, truri kërkon një “siguri” shtesë për t’u qetësuar.
Botuar fillimisht në Albeu