Një nga misteret më të vjetra të natyrës mbetet mënyra si pëllumbat udhëtarë gjejnë rrugën për në shtëpi, edhe kur përshkojnë qindra kilometra në një ditë të vetme. Për shumë vite, njerëzit i kanë përdorur këta zogj për të dërguar mesazhe, letra dhe informacione ushtarake, duke u mbështetur te aftësia e tyre për të mos u humbur.
Kafshët përdorin strategji të ndryshme orientimi. Disa ndjekin yjet dhe kujtojnë pikat e rëndësishme në terren, ndërsa disa lloje të tjera mbështeten te fusha magnetike e Tokës si një “busull”. Kjo ide lidhet me mënyrën se si zogjtë, peshqit dhe breshkat mund të ruajnë drejtimin edhe pa u udhëhequr nga shenja të dukshme.
Megjithatë, nuk ka qenë e qartë për një kohë të gjatë se si e ndjejnë saktësisht pëllumbat fushën magnetike. Një hipotezë ka qenë se zogjtë zbulojnë sinjale magnetike përmes molekulave të ndjeshme ndaj dritës në sytë e tyre. Një tjetër ide e vendoste këtë proces në sqep ose në veshin e brendshëm, ku mund të interpretohen sinjale të caktuara.
Një sinjal i fortë në mëlçi: çelësi i orientimit të pëllumbave
Në një studim të ri, Martin Wikelski nga Instituti Max Planck për Sjelljen e Kafshëve dhe studiues të tjerë u përpoqën të kuptonin më në detaje mekanizmin që qëndron pas orientimit. Për ta, pyetja kryesore ishte se ku në trupin e pëllumbit fshihet “sekreti” i ndjenjës magnetike. Studiuesit kërkuan gjurmë magnetike në organet e zogjve dhe, sipas rezultateve të tyre, gjetën një sinjal të fortë në një vend të papritur: në mëlçi.
Shpjegimi lidhet me rolin e qelizave të specializuara imunitare në mëlçi. Këto qeliza shpërbëjnë qelizat e kuqe të gjakut dhe njëkohësisht ruajnë hekur. Kur shkencëtarët ua hoqën përkohësisht këto qeliza imunitare pëllumbave dhe më pas i lanë të fluturonin, zogjtë “thjesht nuk mund ta gjenin më rrugën”, siç u shpreh Christian Kurts nga Universiteti i Bonit në Gjermani. Kjo i çoi studiuesit në përfundimin se qelizat e pasura me hekur në mëlçi mund të kenë një rol të drejtpërdrejtë në ndjenjën e drejtimit të pëllumbave.
Rezultatet treguan gjithashtu se busullat magnetike të zogjve çrregulloheshin në ditët me re. Kjo ka kuptim për arsye se pëllumbat përdorin jo vetëm magnetizmin, por edhe diellin si udhërrëfyes për orientim. Pra, kur dielli nuk është i dukshëm, sinjalet magnetike bëhen më të rëndësishme, ndërsa në kushte të tjera ato duket se përzihen me elementë të tjerë të orientimit.
Studiuesit kanë menduar edhe më parë se qelizat imunitare mund të përfshihen në ndjeshmërinë magnetike. Por studimi i ri, i publikuar në revistën shkencore Science, paraqet një teori më të plotë dhe e lidh mekanizmin me një vend specifik në trup. Sipas të dhënave, qelizat imunitare ndodhen pranë fibrave nervore në mëlçi, gjë që mund të shpjegojë si sinjalet “magnetike” kalojnë drejt trurit dhe e ndihmojnë zogun të mbajë drejtimin. Bashkautorja e studimit, Clivia Lisowski nga Universiteti i Bonit, theksoi pikërisht këtë mundësi: afërsia me fibrat nervore mund të jetë mënyra si transmetohet ndjeshmëria magnetike.
Studiuesit besojnë se një mekanizëm i ngjashëm mund të ekzistojë edhe te zogj të tjerë dhe madje edhe te kafshë të tjera, si minjtë, duke funksionuar si një “GPS” magnetik. Megjithatë, ekspertë të tjerë vlerësojnë se duhen më shumë kërkime për të vërtetuar plotësisht se si pëllumbat e përdorin këtë mënyrë orientimi dhe për të kuptuar më qartë se si interpretohen sinjalet në nivel biologjik.
Botuar fillimisht në Koha.net