Teufika Shabanoviq e kishte nisur procesin e mbledhjes së eshtrave të babait të saj të vrarë në Srebrenicë shumë kohë më parë. Kur u njoftova me të më 2018, ajo kishte mbledhur 36 për qind të eshtrave. Ato mbetje ishin vendosur në tabut dhe familja e saj e kishte kryer varrimin në Potoçari, së bashku me tetë mijë meshkuj të tjerë – pleq, burra e fëmijë – të Srebrenicës.
Rrëfimi tregon edhe pasojat e drejtpërdrejta të dhunës dhe përpjekjeve për ta fshehur krimin. Babai i Teufikës, i vrarë nga një granatë, ishte gjetur pjesë-pjesë. Mbetjet e tij kishin përfunduar në tetë varreza masive, të cilat ishin të shpërndara deri pesëdhjetë kilometra larg njëra-tjetrës. Këto varreza masive kishin pjesë të trupave të varrosura e rivarrosura nga Ushtria e Republikës Serbe – një operacion i përshkruar si mekanik, i urdhëruar si përpjekje për të fshehur krimin e kryer aty në korrik të vitit 1995.
Në krye të ushtrisë që kreu gjenocidin e Srebrenicës ishte gjenerali Ratko Mlladiq. Ai u dënua për gjenocid, për krime kundër njerëzimit dhe për krime lufte nga Gjykata Ndërkombëtare për Krimet në ish-Jugosllavi. Dënimi i tij ishte burgim i përjetshëm, por procesi nuk përfundoi me vuajtje: dënimin ia ndërpreu vdekja. Më pas, ai u varros dje në Beograd, me përcjellje shtetërore, ndërsa familja e mori kufomën në një copë.
Patriarku Porfirije mbajti homeli në shërbesën mortore për gjeneralin Ratko Mlladiq. Në këtë homeli, sipas shpjegimit teologjik që del nga mësimi i Krishtit, është vënë në qendër edhe ideja se prifti duhet të lutet jo vetëm për të gjallët, por edhe për vrasësin. Pikërisht këtu, mënyra si u ndërtua rrëfimi fetar është paraqitur si diçka teologjikisht e diskutueshme, sepse krimet nuk u mohuan, por u prekën përmes një zhvendosjeje të rrëfimit dhe synimit moral që i jepet kryesit të krimit.
Kur krimet zhvendosen nga rrëfimi, kryesit i jepet një “qëllim fisnik”
Argumenti i artikullit është se, kur teologjia zbërthehet në thjeshtësinë e saj, del qartë mekanizmi i përdorur: prifti nuk i mohon krimet, por i zhduk ato nga rrëfimi. Në të njëjtën kohë, kryesit të tyre i jep një synim që paraqitet si fisnik. Kjo lloj qasjeje, sipas mënyrës si është shtruar mendimi, krijon një konflikt mes faktit të krimit dhe mënyrës së interpretimit moral brenda homelisë.
Ngjarja vendoset në një kontekst të gjerë, ku proceset e gjetjes, mbledhjes dhe rivarrimit të viktimave shkojnë paralelisht me mënyrën se si shoqëria dhe institucionet trajtojnë krimin. Në njërën anë është rasti i Teufikës dhe varrimi i babait të saj në Potoçari, ku i njëjti person është pasojë e një procesi të dhunshëm që ka lënë gjurmë të shpërndara në disa varreza masive. Në anën tjetër është shërbesa mortore e një figure të dënuar, ku homelia nga patriarku Porfirije i jep një kornizë të veçantë interpretuese vdekjes së gjeneralit Ratko Mlladiq.
Artikulli mbyllet me idenë se prifti, kur ndërton një rrëfim mbi lutjen dhe përkatësinë morale, mund ta çojë theksin drejt një qëllimi të “fisnik” të kryesit, edhe kur krimet janë të qarta. Kjo e bën çështjen jo thjesht fetare, por edhe problematike në kuptimin e asaj që mbetet nga vlerësimi i krimit në rrëfimin publik. Përtej datave dhe ceremonive, në qendër mbetet tensioni mes tragjedisë së dokumentuar dhe mënyrës se si trajtohet ajo brenda një homelie mortore.
Botuar fillimisht në Koha.net
