Misteri i “Moby Dick” duket se ka marrë fund pas gati dy shekujsh: një teori që lidhet me fundosjen e anijes Essex në vitin 1820, e hedhur që atëherë nga një prej të mbijetuarve, po gjen mbështetje edhe nga studimet shkencore moderne. Ngjarja historike ka qenë prej kohësh objekt diskutimesh, sepse lidhej me mënyrën sesi një balenë kashalot mund të shkaktonte dëme aq të rënda sa të çonte anijen në fund.
Anija Essex, e cila u fundos në vitin 1820 pas një sulmi nga një balenë kashalot, ka mbetur në memorien e historisë detare si një rast i pazakontë. Teoria që u përfol më herët, e lidhur me tregimin e njërit prej të mbijetuarve, sugjeronte se goditja e balenës nuk ishte thjesht një përplasje e rastësishme, por se si pasojë e sjelljes së saj dhe e forcës së veprimit, anija mund të jetë marrë në mënyrë që të hapte rrugë për ujë brenda, duke çuar gradualisht në mbytje.
Tani, kërkimet e kohëve të fundit po e mbështesin atë që ishte sugjeruar gati 200 vjet më parë. Studimet moderne kanë analizuar më nga afër dinamikën e mundshme të një sulmi të tillë dhe mënyrën sesi strukturat e një anijeje, të ndërtuara për kushtet e kohës, mund të reagojnë ndaj goditjeve të forta. Në qendër të vëmendjes është pyetja se çfarë ndodh realisht gjatë një përplasjeje mes një kafshe shumë të madhe detare dhe trupit të një anijeje.
Teoria e vjetër, e cila vjen nga rrëfimi i njërit prej të mbijetuarve të Essex-it, sugjeron një mekanizëm konkret të dëmtimit. Me fjalë të tjera, nuk bëhet fjalë vetëm për një incident që shkaktoi panik, por për një seri pasojash që mund të shpjegonin pse anija nuk arriti të mbijetonte. Studimet shkencore, të udhëhequra nga analiza të detajuara të faktorëve që ndikojnë te dëmtimi i trupit të anijes, e kanë bërë më të besueshme atë interpretim të hershëm.
Studimet moderne mbështesin mekanizmin: si një balenë kashalot fundos Essex-in
Një nga elementet kyçe është mënyra sesi një balenë e kësaj madhësie mund të shkaktojë dëme të rënda. Në kontekstin e Essex-it, ideja është se sulmi mund të ketë krijuar hapësira ose thyerje të mjaftueshme për hyrjen e ujit, duke e bërë të pamundur kontrollin e situatës. Kur uji hyn në pjesët përkatëse të anijes dhe grumbullohet, barra e stabilitetit bie shpejt, sidomos kur kushtet detare dhe materiali i anijes nuk lejojnë riparime të menjëhershme.
Rrëfimi historik për mbijetesën në këtë ngjarje ka mbetur i njohur, por misteri ka qenë pikërisht “si” ndodhi fundosja. Për gati dy shekuj, shumë diskutime janë fokusuar te mundësia që një balenë të shkaktonte një dëmtim aq të madh me veprimet e saj. Tani, me ndihmën e qasjeve moderne shkencore, kjo teori po del më e qartë: një balenë kashalot, përmes një goditjeje të fortë dhe me rezultate të caktuara në strukturën e anijes, mund të ketë krijuar kushtet për mbytje.
Rezultati i këtyre studimeve e vendos ngjarjen e vitit 1820 në një dritë më të besueshme, duke e lidhur rrëfimin historik me shpjegime që bazohen në analizë. “Moby Dick” si vepër popullore ka ushqyer prej vitesh kureshtjen, por tashmë çështja praktike e fundosjes së Essex-it po merr një përgjigje më konkrete. Pas gati 200 vjetësh, misteri i mënyrës sesi një balenë kashalot e fundos anijen duket se është shpjeguar më qartë, duke u mbështetur nga studime moderne që mbrojnë mekanizmin e propozuar qysh në kohën e ngjarjes.
Botuar fillimisht në Albeu