“Rrethimi i Beogradit në vitin 1688”, gravurë e vitit 1690, vjen si kujtesë vizuale për një periudhë ku lufta, migrimet dhe ndryshimet fetare ndikuan drejtpërdrejt mënyrën si u ndërtuan rrëfimet historike. Në këtë trajtesë, një pjesë e vëmendjes lidhet me mënyrën se si figura dhe ngjarje të caktuara u kthyen më pas në kujtesë kolektive, duke hapur rrugën për mitizim. Kjo nuk ndodh thjesht nga nostalgjia, por nga rrethanat konkrete që shoqëruan njerëzit dhe komunitetet në kohë të turbullta.
Në qendër të shpjegimit është një proces i nisur prej migrimeve të serbëve nga Turqia drejt Austri në vitet 1690 dhe 1739. Gjatë këtyre lëvizjeve, sipas rrëfimit që i shoqëron këto zhvillime, priftërinjtë e lartë u larguan nga bashkësitë e tyre. Ky boshllëk organizativ dhe fetar bëri që një pjesë e njerëzve të ndihej gjithnjë e më larg nga praktikat e krishterimit, duke u kthyer gjithnjë e më shumë te besimi i paraardhësve. Përshkrimi e vendos theksin pikërisht te shkëputja: jo thjesht ndryshim zakonesh, por distancim shpirtëror që u thellua në mungesë të mbështetjes institucionale të kishës.
Procesi nuk u ndal vetëm në nivel fetar. Kur situata historike hyri në fazën e konfliktit të madh, për një moment u duk sikur dy botë të ndryshme do të përplaseshin. Megjithatë, në vazhdën e kryengritjes, ndodh një bashkim i përkohshëm: të dy grupet u gjetën së bashku në luftën kundër turqve. Kjo fazë e përbashkët nuk zgjati, por mjaftoi të linte gjurmë në mënyrën se si ngjarjet u përpunuan më vonë. Në thelb, rrëfimi sugjeron se bashkimi i interesit gjatë luftës nuk e fshiu dot diferencimin në prejardhje e identitet, por krijoi një hapësirë ku kujtesa kolektive filloi të formësohej me elementë të përbashkët.
“Qëllimi dhe kuptimi i mitizimit” shfaqet si pjesa kyçe për të kuptuar pse një vepër e kujtesës si “Këngët e Kosovës” lidhet me figurat e kalorësve dhe jo vetëm me ngjarjet e drejtpërdrejta. Për ta kuptuar plotësisht mitizimin e këtyre kalorësve në këngët popullore, duhet të shihen rrethanat që çuan në ngritjen e tyre në nivel simbolik. Në këtë mënyrë, ajo që në fillim mund të ketë qenë histori e lidhur me luftën dhe mbijetesën, kthehet gradualisht në narrativë që bart kuptime më të gjera socio-historike.
Si “Këngët e Kosovës” e kthejnë luftën në kujtesë mitike
Në këtë këndvështrim, rëndësia e “Këngëve të Kosovës” nuk varet vetëm nga fakti se janë këngë popullore, por nga mënyra se si ato e përpunojnë materialin historik. Kalorësit, si figura, marrin rol më të madh se sa mund të kenë pasur si individë në terren. Atyre u ngjiten tipare që i shndërrojnë në simbole, të afta të shprehin rezistencë, identitet dhe vazhdimësi. Kjo lidhet edhe me faktin se periudha e migrimeve dhe distancimi fetar, edhe kur nuk e shkatërruan krejt unitetin e grupimeve, krijuan terren për formësim të rrëfimeve: njerëzit kërkonin shpjegim, kuptim dhe lidhje midis përvojës së vështirë dhe asaj çfarë u nevojitej për të mbijetuar në mendësi e kulturë.
Një element tjetër i rëndësishëm është se rrëfimi e vendos këtë proces brenda një dinamikë më të gjerë: jo vetëm kisha, por edhe forcat kulturore, rregullat dhe lidhjet shoqërore që mbajnë një komunitet. Në tekst theksohet se jo vetëm kisha do të luftonte kundër “perëndisë së vjetër” serbe Davor dhe zakoneve kulturore të besimit të vjetër. Kjo nënkupton se përballja nuk ishte thjesht politike, por edhe kulturore e shpirtërore. Në të njëjtën kohë, theksohet se të tjerët, veçanërisht në Serbi, ishin të largët në shpirt nga qytetërimi evropian. Pra, mitizimi nuk paraqitet si veprim i izoluar: lidhet me mënyrën se si komunitetet e perceptonin veten përballë ndryshimeve të mëdha historike.
Si përfundim i kësaj pjese hyrëse, logjika e shtjellimit shkon drejt një ideje të qartë: për të kuptuar “Këngët e Kosovës” dhe mitizimin e kalorësve të Kosovës në këngët popullore, duhet të shikohet rruga që i solli këto figura drejt statusit simbolik. Periudhat e migrimit të serbëve nga Turqia në Austri në vitet 1690 dhe 1739, largimi i priftërinjve të lartë gjatë këtyre lëvizjeve, distancimi i rritshëm nga krishterimi dhe rikthimi te besimi i paraardhësve, si dhe momenti i bashkimit të grupeve në luftën kundër turqve gjatë kryengritjes—të gjitha këto krijojnë bazën mbi të cilën kujtesa kolektive ndërton narrativën. Në këtë mënyrë, mitizimi del si përgjigje kulturore ndaj një realiteti të ndërlikuar, ku lufta, identiteti dhe besimi bashkëveprojnë për të formësuar mënyrën si “historia këndohet”.
Botuar fillimisht në Koha.net