Ismail Kadare (28 janar 1936 – 1 korrik 2024) e ka shënuar çdo dekadë të karrierës së tij nën diktaturë me nga një roman të madh, që ka zënë një vend të veçantë në letërsinë shqiptare. Përtej romanet e tjera, emri i tij ka qëndruar në qendër të vëmendjes për mënyrën si e ndërtonte tregimin dhe si e lexonte realitetin. Kjo veçanti, që shpesh shfaqet si tension mes asaj që priste sistemi dhe asaj që ai ndiente, ka qenë edhe shkak që marrëdhënia e shkrimtarit me udhëheqësinë komuniste shqiptare të mos ishte kurrë e lehtë.
Qysh nga fillimi i karrierës, udhëheqësia komuniste shqiptare e ka pasur të vështirë ta kuptonte Kadarenë. Në romanin “Gjenerali i ushtrisë së vdekur” (1963), ai shfaqet si një shkrimtar “i pakujdesshëm” që kishte harruar Partinë, një element që ka ndezur inat te institucionet. Në leximin që i bëhej asaj kohe veprës së tij, Kadare shihej si dikush që nuk i shmangej përballjes, madje edhe kur tema ishte edukimi apo shkolla ku ai kishte studiuar. Për këtë arsye, figura e tij nuk binte në kornizën e shkrimtarëve që shkruanin pa trazira, të përshtatur me kërkesat zyrtare.
Teksa shkrimtarët zyrtarë të Shqipërisë ndiheshin komod me sistemin, duke shkruar për një “diell ideologjik” që, sipas qasjes së tyre, i ngrohte njësoj të gjithë komunistët, Kadare nuk e pranonte këtë mënyrë. Në romanet e tij, ai i mbante “retë” dhe “shiun” e realitetit shqiptar, jo si dekor, por si pjesë e atmosferës që e shoqëronte vendin. Kjo ishte një mënyrë për ta kundërshtuar pamjen e idealizuar të jetës, të cilën Partia e shpallte si të lidhur me zhvillimin industrial, peizazhe urbane dhe një mot të mirë që i shërbente narrativës zyrtare.
Ndërkohë që romanet shqiptare shpesh shkruheshin në mënyrën “dëshirore”, ashtu siç e kërkonte Partia, Kadare i qasej rrëfimit në një mënyrë tjetër: në të qenit dëftor dhe në një lexim subjektiv të ngjarjeve. Në këtë plan, theksi vendosej te mënyra si ai e shihte realitetin dhe jo si e kërkonte sistemi ta shihnin të tjerët. Kadare nuk paraqitej si një shkrimtar që kishte zgjedhur rolin e disidencës për ta çuar konfliktin deri në fund me institucione apo ta bënte çështjen publike si kauzë të drejtpërdrejtë. Përkundrazi, ai shihej si dikush që, edhe kur në vepër shfaqeshin elemente të mundshme të mospajtimit, nuk e mbante veten në një etiketë të tillë.
Një nga arsyet kryesore të kësaj përplasjeje qëndronte në “optikën” e tij. Në romanet shqiptare, një optikë iluzioniste kolektive dominonte, duke e paraqitur realitetin në mënyrë të rregulluar, sipas asaj që udhëheqja komuniste e konsideronte të drejtë. Kadare i vinte përballë optikës së përgjithshme një optikë realiste personale, një qasje që nuk i bindet plotësisht autorëve apo modeleve që synonin të shpjegonin botën në mënyrë të unifikuar. Në këtë kontekst, teksa nuk i afrohej mënyrës së “Gorkit”, ai përqafoi më shumë “Gogolin”, me realizmin e të cilit i ngjan më tepër se me çdo realizëm tjetër.
Nëse do të pretendonte të ishte disident, Kadare do të duhej ta çonte çështjen deri në sakrificë të madhe, duke flijuar jetën për veprën, ose të paktën, në mënyrën më të favorshme, duke e lidhur angazhimin e tij më tepër me veprimin sesa me rrëfimin. Disidenca, si prani a mungesë e pranisë së plotë në përballje, kërkon një vendim të qartë: ose e bën konfliktin qendër të jetës, ose rri brenda hapësirës së rrëfimit, duke e shndërruar mospajtimin në mënyrë të të treguarit. Në rastin e Kadaresë, modeli i tij ishte më shumë i lidhur me mënyrën si e ndërtonte tregimin dhe si e shfaqte realitetin, sesa me ndërtimin e një fronti të drejtpërdrejtë kundër sistemit.
Lufta mes realizimit dhe impresionizmit në romanet e Kadaresë
Kjo “luftë” ndihet veçanërisht në mënyrën se si vjen rrëfimi te lexuesi. Kadare e ruan një përplasje të brendshme: nga njëra anë, ai mban një realizëm të fortë në vrojtim dhe në ndërtim perspektive, ndërsa nga ana tjetër lejon që atmosfera, ndjesitë dhe mënyra e perceptimit të kenë peshën e tyre, duke krijuar një raport më të ndërlikuar me atë që quhet “pamje e drejtë” e botës. Impresionizmi, në këtë kuptim, nuk është thjesht stil sipërfaqësor, por një mënyrë për të treguar se si realiteti mbërrin në mendje: përmes dritës, hijes, ndryshimit të tonit dhe nuancave që nuk përputhen gjithmonë me versionin zyrtar.
Në fund, mbetet ideja se romanet e tij nuk janë ndërtuar vetëm për t’u përshtatur me një skemë të paracaktuar. Përkundrazi, ato vijnë si një përpjekje e vazhdueshme për ta mbajtur të gjallë realitetin, edhe kur ai nuk përkon me “motin e mirë” që promovohej. Lufta e Kadaresë, mes realizimit dhe impresionizmit, është po ashtu një luftë me mënyrën e rrëfimit: a do të flitet në mënyrë dëshirore, për të përmbushur pritshmëri ideologjike, apo do të flitet në mënyrë dëftore, për të treguar ashtu si e sheh autori. Pikërisht ky tension e ka bërë veprën e tij të dallueshme, duke e mbajtur emrin e Kadaresë në qendër të letërsisë shqiptare gjatë dekadave.
Botuar fillimisht në Koha.net
