Pas Evropës fshihet një “mburojë” energjetike, e ndërtuar mbi rezerva të mëdha nafte bruto, dizeli dhe karburantesh të tjera, të ruajtura për raste krizash të mëdha të furnizimit. Ndërsa qeveritë po përgatiten t’i përdorin sërish këto rezerva emergjente, pyetja që ngrihet është e thjeshtë: kush i mban realisht çelësat e nxjerrjes së tyre dhe kur mund të hapen?
Rregullat për këtë mekanizëm nuk janë të thjeshta dhe përfshijnë një kombinim të së drejtës së Bashkimit Evropian, sovranitetit të secilit shtet dhe koordinimit ndërkombëtar. Komisioni Evropian përcakton kuadrin rregullator dhe monitoron nëse vendet anëtare mbajnë rezerva të mjaftueshme. Megjithatë, një gjë mbetet vendimtare: vetë rezervat mbeten nën kontrollin e shteteve kombëtare. Pra, edhe kur Brukseli luan rol rregullator e mbikëqyrës, vendimet konkrete të çlirimit nuk i merr “automatikisht” nga qendrat evropiane.
“Vendimi për çlirimin e rezervave dhe mënyra e organizimit të tij i takojnë IEA-së. Ne jemi të gatshëm të mbledhim grupin e koordinimit për naftën ose, nëse është e nevojshme, grupin e punës së BE-së për sigurinë energjetike, për të koordinuar më tej dhe për të vlerësuar situatën”, deklaroi të hënën një zëdhënës i Komisionit Evropian. Komentet erdhën pas njoftimit të G7 se pritet të hidhen në treg rreth 100 milionë fuçi naftë gjatë katër muajve të ardhshëm, si pjesë e përgjigjes ndaj tensioneve që kanë tronditur tregjet globale.
Rezervat e dizelit parashikohet të përdoren më herët, me synimin për të frenuar rritjen e çmimeve dhe për të zbutur frikën për ndërprerje të furnizimit. Ende nuk është bërë e qartë sa naftë bruto dhe sa dizel do të çlirohen. Para njoftimit zyrtar, diplomatë të BE-së i thanë Euronews se sasia pritej të ndahej në mënyrë të barabartë mes naftës bruto dhe dizelit. Kjo e bën edhe më të rëndësishme mënyrën se si do të koordinohen vendimet në kohë, sidomos kur çmimet dhe furnizimi janë nën presion.
Bruksel vendos rregullat, ndërsa çlirimi vjen nga koordinimi ndërkombëtar
Skema e Evropës mbështetet në detyrimet e rezervave emergjente. Sipas rregullave të BE-së, çdo shtet anëtar duhet të mbajë rezerva emergjente të barabarta me të paktën 90 ditë importe neto ose 61 ditë konsum të brendshëm. Kjo do të thotë se nuk ekziston një “rezervuar gjigant” i vetëm evropian, i kontrolluar nga Brukseli. Rezervat mbahen në nivel kombëtar: drejtpërdrejt nga qeveritë, përmes agjencive të specializuara kombëtare të rezervave, ose si rezerva të detyrueshme që mbahen nga kompanitë private të industrisë.
Edhe shpërndarja krijon qendra të rëndësishme. Nga rreth 39 milionë tonë metrikë rezerva emergjente të dizelit dhe gazolit në BE—ekuivalente me rreth 290 milionë fuçi—Franca dhe Gjermania së bashku mbajnë rreth 35%. Vende më të vogla, si Belgjika dhe Malta, mbajnë gjithashtu një pjesë të rezervave të tyre emergjente në Francë dhe Gjermani. Kjo sjell një pyetje praktike: nëse nafta ruhet në një shtet, por i përket një shteti tjetër, kush vendos kur duhet të hapen rezervuarët? Në fund, vendimet kryesore mbeten në duart e qeverive kombëtare: Brukseli mund të përcaktojë rregullat, të monitorojë rezervat dhe të koordinojë qeveritë, por Komisioni Evropian nuk mund të urdhërojë thjesht nxjerrjen në treg të miliona fuçive. Rezervat mbeten nën kontrollin kombëtar dhe qeveritë vendosin kur do të përdoren, si dhe në çfarë forme do të realizohet kontributi i secilit.
Për ndërhyrje të madhe ndërkombëtare, hyn në skenë një aktor tjetër: Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë (IEA). Një shtet i vetëm që nxjerr naftë nga rezervat e tij mund të ketë ndikim të kufizuar në një krizë globale të furnizimit. Pikërisht për këtë arsye IEA koordinon çlirimin e rezervave emergjente mes vendeve anëtare, duke i lejuar qeveritë të nxjerrin sasi të mëdha nafte në treg në të njëjtën periudhë. IEA, me seli në Paris, menaxhon aspektin e ndikimit në çmime, ndërsa shtetet anëtare që marrin pjesë përcaktojnë nivelin e transparencës për produktet konkrete që do të nxirren në treg.
Mekanizmi aktivizohet kur kriza konsiderohet mjaft serioze dhe bordi drejtues i IEA-së mund të miratojë veprim kolektiv të koordinuar. Në këtë rast, 32 shtetet anëtare të agjencisë kontribuojnë në reagimin emergjent. Ky mekanizëm është aktivizuar tashmë dy herë që nga sulmet e SHBA-së dhe Izraelit ndaj Iranit më 28 shkurt, duke e vendosur rezervën emergjente të naftës në qendër të përpjekjeve për të kufizuar pasojat e konfliktit. Një element konkret i përgjigjes së mëparshme tregon përmasat: në mars, vendet evropiane kontribuuan me 107.5 milionë fuçi në një çlirim emergjent prej 400 milionë fuçish të koordinuar nga IEA. Kontributi evropian përbënte rreth një të katërtën e totalit—nga 107.5 milionë fuçi, 32.7 milionë erdhën nga rezervat emergjente shtetërore, ndërsa pjesa tjetër nga rezervat e detyrueshme që mbahen nga industria. Amerikat kontribuuan me 195.8 milionë fuçi, ndërsa rajoni Azi-Paqësor me 108.6 milionë fuçi.
Tani, pyetja kryesore është si do ta realizojë Evropa pjesën e saj të kontributit në njoftimin e ri që pritet të çojë në çlirimin e rreth 100 milionë fuçive naftë gjatë katër muajve të ardhshëm, dhe si do të harmonizohen vendimet midis rregullave të BE-së, kontrollit kombëtar dhe koordinimit përmes IEA-së. Mbështetja në “mburojën” emergjente mbetet po ajo: rregullat përcaktohen nga Bashkimi Evropian, por çelësi i përdorimit final lidhet me shtetet dhe me koordinimin ndërkombëtar që i bën çlirimet të vlejnë në kohë reale për tregun.
Botuar fillimisht në Telegrafi