Artistët, në çfarëdo forme që shfaqen, nuk ekzistojnë vetëm brenda kornizës së jetës së tyre personale. Ata marrin pjesë në një hapësirë të përbashkët mendimi, ndjeshmërie dhe përvoje. Në këtë kuptim, krijimtaria e tyre bëhet një kujtesë që shoqëria e mban gjallë: na shtyn të ndiejmë më thellë, të mendojmë më lirshëm dhe të vëmë në pikëpyetje ato gjëra që shpesh duken si të vetëkuptueshme.
Kur ndodh vdekja e një artisti, vëmendja shpejt kthehet në një ritëm konsumimi. Personazhet publik “përhapen” e “harrohen” me shpejtësi, dhe në këtë mënyrë, edhe ndjeshmëria ndaj humbjes së një krijuesi mund të keqkuptohet. Në shumë raste, reagimi i parë shfaqet me të njëjtën pyetje dhe me të njëjtin ton: “Pse mërzitesh kaq shumë kur vdes një artist? A e ke njohur? A e ke pasur familjar?”
Kjo pyetje, edhe pse del si një habi e sinqertë, nuk arrin të prekë natyrën reale të marrëdhënies mes njeriut dhe artit. Pjesa që shpesh anashkalohet është se disa autorë, artistë dhe krijues nuk jetojnë vetëm si emra në jetën tonë publike. Ata ekzistojnë si mënyra se si fillojmë ta kuptojmë botën: si e mendojmë, si e lexojmë veten, si e lexojmë të tjerët dhe si u japim kuptim ndjenjave që na rrinë përreth çdo dite.
Ndërkohë që me shumë kohë e kam menduar vetë këtë çështje, ajo është kthyer gradualisht në një reflektim të gjatë, që tani merr formën e një artikulli. Ideja qendrore është e thjeshtë: artit nuk i mjafton të na shoqërojë në një moment të caktuar. Ka tekste, libra dhe krijime që të kapin, të mbërthejnë dhe të ndryshojnë mënyrën se si e kalon jetën. Një ditë, pa e kuptuar saktësisht kur ndodhi, vëren se mënyra si dyshon, mënyra si mendon dhe mënyra si e shikon veten është formësuar nga fjalët e dikujt që ndoshta nuk e ke takuar kurrë.
Si na formëson arti kur ndodh vdekja e një artisti
Arti mund të jetë “aty” në mënyra që nuk duken të menjëhershme, por që në fund rezultojnë vendimtare. Ka pasur herë kur nuk ke pasur me kë të flasësh, por një faqe letre, një poezi apo një tekst të kanë bërë të ndihesh i kuptuar. Ka pasur herë të tjera kur nuk ke ditur si ta shpjegosh një ndjesi—dhe një fjali e vetme e një autori e ka bërë më të qartë atë që po të mundonte. Dhe ka pasur edhe kohë kur bota të është dukur e rëndë dhe e pashpjegueshme, derisa një tekst i dikujt ka sjellë dritë, si një fjalë që hap hapësirë brenda mendjes.
Në këto raste, nuk bëhet fjalë thjesht për admirim ndaj një figure publike. Krijimtaria shndërrohet në një mënyrë shpjegimi për jetën. Kur humbet një artist, humbet edhe një pikë referimi që ka qenë i pranishëm në mënyrën si ne e përjetojmë veten dhe botën. Pikërisht këtu qëndron arsyeja pse ndjeshmëria nuk është domosdoshmërisht e lidhur me faktin nëse e ke njohur personalisht: ajo lidhet me atë se çfarë ka ndezur tek ti puna e tij/saj.
Në këtë logjikë, “vdekja e artistit” nuk është vetëm ngjarje biografike. Ajo shënon një ndërprerje në një dialog që ka zgjatur përtej kohës dhe hapësirës. Një artist lë pas jo vetëm veprën e vet, por edhe një mënyrë për të kuptuar: si e ndjen dikush, si e vë re realitetin dhe si e sfidon atë që duket e pandryshueshme. Për këtë arsye, kur personazhi humbet, reagimi nuk është thjesht habi apo kureshtje; është një përgjigje e drejtpërdrejtë ndaj asaj që arti ka bërë realisht në jetën tonë.
Botuar fillimisht në Koha.net